Hợp tác đào tạo

Định hướng phát triển nguồn nhân lực du lịch, bồi dưỡng đào tạo nông dân trong phát triển du lịch nông thôn

14 Tháng Mười Một 2018          1465 lượt xem

Trong bối cảnh thay đổi cơ cấu các ngành kinh tế, diện tích đất nông nghiệp đang bị thu hẹp, sự thay đổi của cuộc sống và sự phát triển của xã hội theo hướng đô thị hóa diễn ra phổ biến ở các quốc gia trên thế giới, nhiều vùng nông thôn với các diện tích đất bị bỏ hoang hóa do nhân lực di chuyển khỏi nơi cư trú tham gia vào các lĩnh vực ngành nghề khác, đe dọa trực tiếp tới phát triển bền vững khu vực nông thôn. Đồng thời, các quan điểm về du lịch bền vững, cùng với sự ra đời của các loại hình du lịch mới như Du lịch sinh thái, Du lịch nông thôn… đã và đang góp phần giải quyết những vấn đề phát triển thiếu bền vững của khu vực nông thôn. Trên cơ sở hệ thống hóa những vấn đề lý luận về Du lịch nông thôn, về đào tạo phát triển nguồn nhân lực du lịch nói chung, bài viết đề xuất định hướng trong đào tạo, bồi dưỡng người nông dân trong phát triển du lịch nông thôn trong giai đoạn hiện nay.

1. Khái quát về du lịch nông thôn

Du lịch nông thôn có nhiều cách gọi khác nhau dựa trên những hoạt động mang tính chất riêng biệt. Cụ thể, du lịch nông thôn có thể là những hoạt động tham quan thuần tuý các vùng nông thôn; hoặc là những hoạt động du lịch gắn với các hoạt động sản xuất nông, lâm và ngư nghiệp; hay một loại hình du lịch liên quan đến việc bảo vệ môi trường, phát triển duy trì vốn tài nguyên phong phú của các vùng nông thôn. Trong thực tế, có 3 cách gọi phổ biến, gồm: Rural Tourism, Agri-tourism Green Tourism.

Mục tiêu của việc phát triển Du lịch nông thôn thể hiện ở những khía cạnh sau: Trước hết, đáp ứng nhu cầu tham quan, nhu cầu nghỉ ngơi, vui chơi giải trí và trải nghiệm “Hồi tưởng quá khứ” của khách du lịch tại khu vực nông thôn. Thứ hai, phát triển du lịch nông thôn làm tăng thêm thu nhập cho những người nông dân tại các vùng nông thôn. Thứ ba, kích thích việc khai thác và sử dụng có hiệu quả tài nguyên du lịch tại khu vực nông thôn bao gồm các cảnh quan nông lâm ngư nghiệp, cảnh quan nông thôn cùng với các tập quán văn hóa truyền thống, đồng thời với việc bảo vệ, tôn tạo cảnh quan thiên nhiên và cảnh quan nông thôn, bảo vệ các làng nghề, giữ vững và phát triển vốn văn hóa truyền thống có giá trị. Thứ tư, phát triển du lịch nông thôn là việc đảm bảo mục tiêu phát triển khu vực nông thôn theo hướng bền vững trong xu thế đô thị hóa đang diễn ra phổ biến. Thứ năm, phát triển loại hình du lịch nông thôn sẽ thỏa mãn việc nâng cao nhận thức cho người dân thành thị về các hoạt động sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, các hoạt động nuôi trồng đánh bắt thủy hải sản, tìm hiểu về các giá trị văn hóa truyền thống khu vực nông thôn, tăng cường hoạt động giao lưu, tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa cư dân nông thôn và thành thị.

Đối tượng tham quan, trải nghiệm của khách du lịch trong khi tham gia du lịch nông thôn được phân chia thành 3 nhóm chủ yếu, gồm: Nhóm 1: Nhóm cảnh quan thiên nhiên, cảnh quan nông nghiệp, cảnh quan rừng, cảnh quan ngư nghiệp. Các cảnh quan này bao gồm tổng thể những điều kiện tự nhiên sẵn có tại các vùng nông thôn, các loại địa hình, các dạng mặt nước, cây xanh, các hoạt động canh tác nông lâm ngư nghiệp gắn với các điều kiện thiên nhiên. Các cảnh quan này hầu hết đều còn giữ được những đặc tính nguyên vẹn đã tạo ra những điều kiện môi trường thích hợp với đặc điểm không khí trong lành có thể giúp cho khách du lịch có thể có những điều kiện thích hợp cho việc tham quan, vãn cảnh, thư giãn, giải tỏa những sức ép của cuộc sống thành thị. Nhóm 2: Nhóm các phong tục tập quán văn hoá truyền thống như các lễ hội, các phương thức và không gian sống, đặc điểm sinh hoạt gia đình, văn hóa ẩm thực thể hiện ở các món ăn truyền thống với cách thức chế biến đặc thù. Các phong tục này hầu như được bảo tồn nguyên vẹn tại gia đình các hộ nông dân và trở thành có giá trị và là những đối tượng có sức thu hút mạnh mẽ đối với khách du lịch. Nhóm 3: Nhóm các hoạt động thuộc các lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp như cách thức canh tác, trồng trọt, thu hái mùa màng, chăn nuôi, nuôi trồng đánh bắt thủy hải sản. Các hoạt động này có giá trị góp phần làm thỏa mãn các hoạt động trải nghiệm, nhu cầu hiểu biết và tăng cường kinh nghiệm cho khách du lịch trong quá trình tham gia các hoạt động du lịch tại các vùng nông thôn.

Để xác định, nhận dạng loại hình du lịch nông thôn, các nhà nghiên cứu đã đưa ra 5 nội dung cơ bản sau đây: (1) Du lịch nông thôn được tổ chức trong phạm vi là các vùng nông thôn. Vùng nông thôn được đề cập ở đây bao gồm: các vùng nông thôn thuần túy canh tác, trồng trọt cây lương thực, hoa mầu, cây ăn quả hoặc chăn nuôi gia súc, gia cầm hoặc thuỷ cầm; Các vùng nông thôn ven biển bao gồm các làng ngư dân sống bằng nghề nuôi trồng thủy hải sản hoặc đánh bắt khai thác thủy hải sản. Các vùng nông thôn miền núi và trung du với các hoạt động trồng tỉa theo phương thức canh tác truyền thống, trồng cây công nghiệp, trồng rừng gắn với cảnh quan nông thôn miền núi và trung du. (2) Du lịch nông thôn được tổ chức với việc khách du lịch trực tiếp tham gia trải nghiệm các hoạt động tại các vùng nông thôn.     Thông qua các hoạt động này, khách du lịch đã nâng cao được nhận thức và các kinh nghiệm của mình đối với các hoạt động sản xuất nông, lâm và ngư nghiệp, các nghề thủ công truyền thống. Trong du lịch nông thôn, việc trực tiếp tham gia vào các hoạt động cùng với những người dân địa phương là một tiêu thức để đánh giá và xác định loại hình du lịch nông thôn. (3) Du lịch nông thôn được tổ chức trên cơ sở khách du lịch tiêu dùng các sản phẩm và dịch vụ chủ yếu do chính những người dân địa phương cung cấp. Chủ thể cung cấp các dịch vụ cho hoạt động du lịch này là các hộ gia đình nông dân và cá nhân các nông dân trực tiếp tham gia. Người dân địa phương sẽ là chủ thể rất quan trọng trong việc cung cấp các sản phẩm và dịch vụ. Những sản phẩm và dịch vụ này phải do chính những người nông dân sản xuất ra hoặc được sản xuất ra tại các địa phương có tổ chức hoạt động du lịch nông thôn. (4) Du lịch nông thôn được tổ chức trên cơ sở có sự giao lưu giữa khách du lịch với người dân địa phương. Trong quá trình tham  gia hoạt động du lịch nông thôn, thông qua các hoạt động văn hóa lễ hội, sinh hoạt trong môi trường nông thôn với các loại hình nhà nghỉ, nhà hàng ăn uống do các hộ nông dân kinh doanh, tham gia cùng các thành viên của các hộ gia đình trong các hoạt động trồng trọt chăn nuôi, hoặc các hoạt động khác, khách du lịch và người dân địa phương có thời gian cùng làm việc, học hỏi và có điều kiện để tiếp xúc, giao lưu. (5) Du lịch nông thôn được tổ chức trên cơ sở khách du lịch sử dụng các điều kiện địa hình và cảnh quan nông thôn để thực hiện các hoạt động tham quan, giải trí thuần túy. Ngoài những hoạt động tham gia cùng với người dân địa phương, khách du lịch cũng có những hoạt động giải trí thưởng ngoạn cho riêng mình như các hoạt động như thư giãn, tản bộ, chiêm ngưỡng cảnh quan thôn bản, làng mạc, cảnh quan sinh thái nông, lâm, ngư nghiệp; tổ chức các hoạt động cắm trại, câu cá và các loại hình thể thao khác.

2. Khái quát về cơ cấu nhân lực và đào tạo nhân lực du lịch hiện nay

Về cơ cấu lao động trong du lịch, có thể phân loại theo lao động gián tiếp (lao động quản lý, sự nghiệp) và lao động nghiệp vụ. Về cơ bản, cơ cấu lao động được phân chia theo 3 nhóm dưới đây. Nhóm thứ nhất, đội ngũ quản lý của cơ quan quản lý nhà nước về du lịch, bao gồm những người làm công tác quản lý về du lịch ở các cấp từ địa phương cho đến trung ương. Đội ngũ này được đào tạo từ các cơ sở đào tạo hoặc chuyển ngành từ nhiều ngành khác nhau trong xã hội hoặc phát triển trưởng thành từ các doanh nghiệp. Nhóm thứ hai, nhóm lao động tại doanh nghiệp, bao gồm hai nhóm cụ thể: Nhóm quản lý tại các doanh nghiệp (cấp trưởng, phó phòng/bộ phận trở lên) bao gồm: đội ngũ các quản lý cấp cao và cấp trung gian trong các doanh nghiệp du lịch. Đội ngũ này có thể được đào tạo từ các cơ sở đào tạo, chuyển từ các cơ quan quản lý nhà nước và phát triển từ các nhân viên bậc thấp trong doanh nghiệp. Nhóm lao động nghiệp vụ là nhóm lao động có số lượng nhiều nhất và đa dạng về chuyên môn nghiệp vụ. Cụ thể: lao động trong các bộ phận: lễ tân đón tiếp, phục vụ buồng, phục vụ nhà hàng, pha chế đồ uống, nhân viên nấu ăn, hướng dẫn viên du lịch, thuyết minh viên du lịch, nhân viên điều hành tour và đại lý du lịch, các loại nhân viên khác. Nhóm thứ ba, nhóm lao động trong các đơn vị sự nghiệp, bao gồm các giảng viên, giáo viên, các nghiên cứu viên và liên quan trong các cơ sở đào tạo và viện/tổ chức nghiên cứu liên quan đến du lịch.

Đào tạo chuyên ngành du lịch, khách sạn, nhà hàng đã được triển khai từ thập niên 60 của thế kỷ trước; số lượng các cơ sở đào tạo du lịch đã tăng nhanh từ trung tâm dạy nghề đến các cơ sở đào tạo (trung cấp đến đại học) vào những năm sau thập niên 90, bậc sau đại học được triển khai từ sau năm 2000. Thời điểm tháng 10 năm 2017, cả nước có 192 cơ sở tham gia đào tạo du lịch ở trình độ đại học, cao đẳng, trung cấp và đào tạo ngắn hạn. Theo thống kê, mỗi năm cả nước tuyển sinh khoảng 22.000 học sinh, sinh viên lĩnh vực du lịch. Số lượng học sinh, sinh viên tốt nghiệp hàng năm khoảng 20.000. Đào tạo nghề sơ cấp, ngắn hạn có xu hướng tăng.

Về cơ cấu cấp độ, ngành nghề, chương trình đào tạo, hiện nay các cơ sở đào tạo về du lịch của cả nước đào tạo 55 ngành, 123 chuyên ngành, nghề du lịch và liên quan đến du lịch. Từ tháng 1 năm 2017, hệ thống các cấp độ đào tạo chuyển thống nhất gồm: Hệ cao đẳng và hệ trung cấp chịu sự quản lý của Bộ LĐTBXH và hệ đại học và sau đại học thuộc quản lý của Bộ GDĐT. Ngày 10 tháng 10 năm 2017 vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành các Thông tư quy định mã ngành đào tạo cấp 4 trong đó có mã ngành đào tạo du lịch từ đại học tới tiến sĩ, đây cũng đánh dấu một bước phát triển mới trong nhận thức về vai trò của ngành du lịch.

3. Định hướng đối với đào tạo, bồi dưỡng nhân lực phục vụ phát triển du lịch nông thôn

3.1. Định hướng về nội dung đào tạo

Xét theo góc độ chung, đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực du lịch cần đảm bảo một số yêu cầu cơ bản sau đây: Đào tạo đủ về số lượng đảm bảo cung cấp đủ cho các cấp độ quản lý nhà nước, các đơn vị sự nghiệp trong phát triển du lịch và doanh nghiệp du lịch trong phục vụ khách du lịch; Đảm bảo về cơ cấu ngành nghề phù hợp với yêu cầu của các doanh nghiệp du lịch. Đây là một nội dung có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đào tạo, phát triển nguồn nhân lực. Trong lĩnh vực du lịch, có rất nhiều lĩnh vực dịch vụ cung cấp các sản phẩm dịch vụ khác nhau, mỗi lĩnh vực đòi hỏi có đội ngũ đảm bảo về số lượng và chất lượng tương ứng, để chất lượng dịch vụ đó đảm bảo thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch; Bên cạnh đó, đối với mỗi loại hình du lịch, nhân lực phục vụ cho việc cung cấp các sản phẩm du lịch của loại hình du lịch đó ngoài những yêu cầu chung cần có những đòi hỏi về kiến thức chuyên môn khác nhau, phù hợp với tính chất đặc điểm của tính chất lao động và ví trí của người lao động đảm nhiệm trong quá trình cung cấp dịch vụ và sản phẩm du lịch.

Đối với nhân lực trực tiếp phục vụ phát triển du lịch nông thôn, cần được xem xét dưới 2 khía cạnh, trước hết đối với các chủ thể đưa khách du lịch đến và thực hiện hoạt động du lịch nông thôn tại các khu vực nông thôn, gồm các doanh nghiệp lữ hành… thì việc phát triển nguồn nhân lực đối với đối tượng này được áp dụng như yêu cầu về lao động nghiệp vụ như đã đề cập ở trên, đòi hỏi cần được đào tạo bài bản, có trình độ chuyên môn theo đúng yêu cầu của mỗi vị trí công việc. Đối với khía cạnh chủ thể là các nhân lực trực tiếp phục vụ là những người dân, nông dân tại các khu vực nông thôn đòi hỏi về chuyên môn nghiệp vụ được đào tạo, bồi dưỡng theo yêu cầu phù hợp với tính chất của người tham gia trực tiếp tại địa phương cung cấp sản phẩm và dịch vụ du lịch. Cụ thể, không cần thiết phải đào tạo dài hạn, bài bản như đối với các đối tượng nhân lực của các doanh nghiệp lữ hành, lưu trú theo các quy định về chuyên môn nghiệp vụ. Những người nông dân tham gia làm du lịch bên cạnh những công việc thuần túy hàng ngày canh tác nông nghiệp, ngư nghiệp và lâm nghiệp.

Những người nông dân - chủ thể của các giá trị tài nguyên phát triển du lịch nông thôn, cần có những nhận thức cơ bản về các giá trị của tài nguyên du lịch nông thôn, của các ngành nghề nông nghiệp họ đang mưu sinh hàng ngày, các giá trị văn hóa thôn bản, cộng đồng dân cư khu vực nông thôn, cảnh quan sinh thái nông-lâm-ngư nghiệp… để họ có ý thức trong việc bảo vệ, khai thác và bảo tồn các giá trị quý giá của chính họ; cung cấp cho họ các kiến thức phát triển các sản phẩm du lịch phục vụ khách du lịch; cung cấp cho nông dân kiến thức về văn hóa giao tiếp ứng xử; cung cấp các kiến thức và kỹ năng trong phục vụ khách du lịch lưu trú homestay, hình thành năng lực cơ bản về thuyết minh giới thiệu về văn hóa truyền thống, ngành nghề mưu sinh gắn với cuộc sống của người nông dân, kiến thức về vệ sinh an toàn thực phẩm…  

3.2. Định hướng trong tổ chức đào tạo và bồi dưỡng kiến thức làm du lịch cho nông dân

Họ cần được đào tạo bồi dưỡng thông qua các hình thức đào tạo, bồi dưỡng ngắn hạn, gắn với công việc và hoạt động mưu sinh thường ngày của người nông dân.

Các nội dung bồi dưỡng cần dễ hiểu, hình thức hướng dẫn, giảng dạy cần ngắn gọn, phù hợp, hơn nữa cần tổ chức theo hướng bắt tay chỉ việc mà không lý thuyết giáo điều. Đưa mô hình cụ thể phù hợp với điều kiện của từng địa phương khu vực và hướng dẫn thực hiện mô hình tại ngay tại không gian sống, sinh hoạt và hoạt động mưu sinh.

4. Một số định hướng giải pháp, kiến nghị

Thứ nhất: Rà soát, hệ thống hóa các khu vực, các địa phương có khả năng phát triển du lịch nông thôn thông qua việc xác định các giá trị tài nguyên gắn với cuộc sống, sinh hoạt và mưu sinh của người dân khu vực nông thôn.

Thứ hai: Tổ chức xây dựng chương trình, nội dung đào tạo bồi dưỡng cho đối tượng là nông dân phù hợp với từng đối tượng.

Thứ ba: Lựa chọn các cơ sở đào tạo, các chuyên gia có uy tín trong việc thực hiện việc tổ chức các khóa bồi dưỡng cho nông dân làm du lịch.

Thứ tư: Tập trung nguồn kinh phí, thực hiện tốt các Đề án của Chính phủ về đào tạo phát triển lao động nông thôn đến năm 2020 (Đề án 1956), đảm bảo việc tập trung kinh phí đối với đào tạo, bồi dưỡng kiến thức làm du lịch đối với đối tượng là người nông dân.

Thứ năm: Tăng cường hợp tác liên kết trong và ngoài nước, xã hội hóa trong tập trung các nguồn lực dành cho đào tạo bồi dưỡng làm du lịch cho nông dân.

5. Kết luận

Như trên đã trình bày, phát triển du lịch nông thôn là một trong những giải pháp thay đổi sinh kế cho người dân, góp phần xóa đói giảm nghèo, phát triển bền vững khu vực nông thôn trong bối cảnh hiện nay.

Để phát triển du lịch nông thôn, vấn đề đào tạo bồi dưỡng nguồn nhân lực là hết sức quan trọng, trong đó đối tượng được đào tạo và bồi dưỡng là những người nông dân. Đối với đối tượng này, cần có những nội dung, hình thức đào tạo bồi dưỡng phù hợp và các cấp các ngành cần có sự thống nhất trong nhận thức và hành động để tập trung các nguồn lực đảm bảo thực hiện được mục tiêu đã đề ra.

 

6. Tài liệu tham khảo chủ yếu

Chính phủ nước CHHCN VN (2009), Quyết định số 1956/QĐ-TTG của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Đề án “Đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020”.

Inoue Kazue, Nakamura Okimu, Yamazaki Mitsuhiro (1996), Mô hình du lịch xanh ở Nhật Bản (Bản tiếng Nhật), Toshibunka, Tokyo, 252p.

Lê Anh Tuấn (2008), Du lịch nông thôn và định hướng phát triển ở Việt Nam, Tạp chí Du lịch, Tổng cục Du lịch Việt Nam, Số 2, pp. 32-33, 72.

                                                                                                                                PGS. TS. Lê Anh Tuấn