Hợp tác đào tạo

Phát triển năng lực mỹ thuật cho học sinh thông qua một số hình thức tổ chức dạy học

29 Tháng Mười 2018          2792 lượt xem

1. Đặt vấn đề

Theo quan điểm công nghệ dạy học thì quá trình dạy học là quá trình tổ chức, điều khiển và tự tổ chức, tự điều khiển, trong đó giáo viên vừa là người thiết kế quy trình dạy học vừa góp phần thi công, còn người học vừa thi công vừa tự thiết kế quy trình tự học nhằm thực hiện tối ưu mục đích, nhiệm vụ dạy học. Từ quan điểm này, có thể xem xét các hình thức tổ chức dạy học Mỹ thuật như là hình thức tác động qua lại giữa hoạt động dạy và hoạt động học, giữa thầy và trò, giữa trò và trò. Trong đó các thành tố: mục đích - nhiệm vụ dạy học, nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học,… được thể hiện với phương án tối ưu nhất. Nghiên cứu các hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật là vấn đề có ý nghĩa rất thực tiễn và quan trọng của lí luận dạy học và hoạt động giảng dạy nghệ thuật/ mỹ thuật của giáo viên.   

2. Hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật

2.1. Khái niệm hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật

Một số khái niệm về hình thức tổ chức dạy học:

- Hình thức tổ chức dạy học là cách thức tổ chức quá trình dạy học. Đó là mặt bên ngoài, là phương thức tồn tại của quá trình dạy học.

- Hình thức tổ chức dạy học có quan hệ biện chứng với các thành tố cấu trúc nên quá trình dạy học (gồm mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học) và chịu sự chi phối của các thành tố này. Hình thức tổ chức dạy học là hình thức vận động của quá trình dạy học trong không gian, thời gian và những điều kiện khác nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học.

- Hình thức tổ chức dạy học là hoạt động dạy học được tiến hành chung cho cả lớp gồm một số học sinh nhất định có cùng lứa tuổi, cùng trình độ nhận thức. Hoạt động dạy học được tiến hành theo từng tiết được sắp xếp một cách khoa học thành thời khoá biểu.

Từ những khái niệm trên, hiểu theo nghĩa chung nhất thì hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật là phương pháp tổ chức, điều khiển hoạt động học tập của học sinh theo một trình tự và chế độ nhất định nhằm thực hiện tốt mục tiêu và các nhiệm vụ của bài học.

2.2. Một số hình thức dạy học mĩ thuật ở trường THCS

Cho đến nay, các tài liệu về lí luận dạy học chưa có sự thống nhất hoàn toàn về các hình thức tổ chức dạy học, tuy vậy căn cứ vào lịch sử phát triển của các hình thức tổ chức dạy học; căn cứ vào bản chất, đặc điểm, mục đích, nội dung và kinh nghiệm thực tiễn dạy học mỹ thuật trong nhà trường hiện nay, có thể đề cập tới một số hình thức dạy học chính sau đây:

2.2.1. Hình thức tổ chức dạy học trên lớp

Dạy học trên lớp là hình thức tổ chức dạy học cơ bản nhất. Đặc trưng của hình thức dạy học trên lớp là các hoạt động dạy học được chia thành từng lớp và khối lớp; mỗi lớp bao gồm số học sinh được quy định theo tính chất môn học và điều kiện học tập. Học sinh trong lớp có cùng độ tuổi, cùng trình độ nhận thức và sự phát triển tâm lí tương đương để đảm bảo việc dạy học phù hợp với trình độ chung của lớp.

Dạy học trên lớp, giáo viên có thể chỉ đạo hoạt động nhận thức của học sinh; cung cấp cho số đông học sinh một khối lượng tri thức có hệ thống vững chắc thông qua các bài dạy lí thuyết và thực hành mỹ thuật. Với vai trò chủ đạo của người dạy, giáo viên chú ý đến các đặc điểm học tập riêng của từng học sinh; nghĩa là bên cạnh dạy học hợp tác (tập thể) là dạy học cá thể (cá nhân), sự kết hợp đó sẽ quyết định việc lựa chọn phương pháp dạy học và phương tiện dạy học thích hợp nhằm mỗi học sinh phát huy được hết khả năng/ năng lực cá nhân của mình trong học tập mỹ thuật.

Tuy nhiên, để đạt hiệu quả của dạy học trên lớp thì số lương học sinh trong lớp phải phù hợp với mức cho phép của một lớp học nhằm đảm bảo hiệu quả môn học. Tuỳ vào điều kiện khác nhau của mỗi vùng thì số học sinh 35-40 em/ lớp là phù hợp.

- Hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật toàn lớp

Dạy học toàn lớp là hình thức giáo viên chỉ đạo đồng thời hoạt động của tất cả học sinh trong lớp, điều khiển việc lĩnh hội tri thức, ôn tập và củng cố tri thức, rèn luyện kĩ năng chung cho cả lớp và cá nhân học sinh.

Quá trình dạy học được thực hiện theo các tiết học, thời gian và nội dung bài học được quy định phù hợp mức độ nhận thức của học sinh; các tiết học được sắp xếp có hệ thống trong một chương trình theo yêu cầu về mục tiêu giáo dục, phát triển tư duy sáng tạo của lứa tuổi Trung học cơ sở.

Dạy học toàn lớp tạo điều kiện cho giáo viên dễ dàng đánh giá trình độ chung của cả lớp. Tuy nhiên, cách dạy đại trà như vậy cũng hạn chế chất lượng của môn học nghệ thuật – mỹ thuật. Bởi, mĩ thuật là môn học sáng tạo, mỗi học sinh có khả năng và năng lực sang tạo khác nhau. Dạy đại trà là cả tập thể lớp sẽ thực hiện đồng loạt một công việc như nhau và tất nhiên sẽ thể hiện những kết quả cũng gần như nhau.

- Hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật theo nhóm

Đây là hình thức dạy học hợp tác kết hợp dạy học cá thể, trong đó học sinh từng nhóm dưới sự chỉ đạo của giáo viên, trao đổi chia sẻ những ý tưởng, kiến thức, kĩ năng trong quá trình học tập nhằm đạt được tri thức và hình thành phát triển những năng lực của người học.

Dạy học theo nhóm sẽ phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh. Học sinh tham gia học tập một cách tự giác bằng khả năng của bản thân. Học theo nhóm, học sinh sẽ có trách nhiệm hơn với nhiệm vụ học tập của mình đồng thời tham gia, hợp tác với các thành viên khác trong nhóm nhằm đạt hiệu quả tối ưu của nhóm. Học theo nhóm tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh phát huy tinh thần tập thể, ý thức cộng đồng đối với công việc chung.

Tuy nhiên, học theo nhóm sẽ có những hạn chế nhất định. Ví dụ một số em không tích cực sẽ ỷ vào các bạn tích cực; một số nội dung thảo luận có thể sẽ chệch mục tiêu; hiệu quả công việc phụ thuộc vào việc chuẩn bị của nhóm,… Có nhiều hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật theo nhóm dưới dạng các hoạt động phong phú và đa dạng. Ví dụ:

+ Hoạt động quan sát và nhận thức thẩm mỹ

Các nhóm quan sát hình ảnh/ bức tranh/ tác phẩm nghệ thuật/… trực tiếp hoặc gián tiếp; Phát hiện và nhận biết các yếu tố và nguyên lí tạo hình cơ bản trong các sản phẩm, tác phẩm mỹ thuật và xung quanh; nhận biết được các yếu tố, nguyên lí tạo hình thông qua hình ảnh trực quan và cùng trao đổi rút ra nhận thức thẩm mỹ.

+ Hoạt động sáng tạo và vận dụng thẩm mỹ

Các nhóm thực hiện mô phỏng các yếu tố và nguyên lí tạo hình theo cảm nhận bằng nhiều hình thức như 2D, 3D,… và bằng các chất liệu khác nhau. Quá trình này sẽ tạo điều kiện để học sinh trao đổi, thảo luận và thống nhất ý tưởng thực hiện…

+ Hoạt động phân tích và đánh giá thẩm mỹ

Các nhóm cảm nhận, trao đổi nội dung thể hiện trong các sản phẩm/ tác phẩm mỹ thuật; nhận biết và phân biệt các hiện tượng thẩm mỹ xung quanh đời sống.

2.2.2. Hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật ngoài lớp

Là hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật ở địa điểm ngoài lớp học; trong đó giáo viên tổ chức, chỉ đạo hoạt động học tập của học sinh nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh nắm vững, mở rộng kiến thức mỹ thuật thông qua các hoạt động. Hình thức tổ chức dạy học này rất linh hoạt và tạo nên các hoạt động dạy học đa dạng, phong phú kích thích hứng thú học tập của học sinh. Dạy học ngoài lớp tạo điều kiện để học sinh trải nghiệm thực tế cuộc sống, thực hiện phương thức học tập, chia sẻ, hợp tác cùng thực hiện hoạt động học tập có hiệu quả. Có nhiều hình thức dạy học mỹ thuật ngoài lớp học như: vẽ ngoài trời, tham quan thực tế, học tại bảo tàng, phòng triển lãm tranh,….

- Hình thức học vẽ ngoài trời

Hình thức vẽ ngoài trời chủ yếu được thực hiện ở các bài vẽ phong cảnh. Giáo viên tổ chức cho học sinh vẽ ở sân trường, công viên, đường phố,… tuỳ theo điều kiện cụ thể. Vẽ ngoài trời, học sinh cần chuẩn bị đồ dùng học tập cần thiết như bảng vẽ, giấy vẽ, bút, màu vẽ,… Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát cảnh và chọn vị trí, chọn cảnh để vẽ.

- Hình thức tham quan học tập

Hình thức này giúp học sinh quan sát trực tiếp và nghiên cứu những hiện tượng, sự vật trong thiên nhiên, xã hội, cuộc sống và trong sản xuất,… Từ đó tích luỹ thêm nhiều tri thức, nâng cao trải nghiệm thực tiễn; bước dầu hình thành cho học sinh phương pháp quan sát, phân tích, tổng hợp,… Đây là hình thức học tập cần thiết, thể hiện mối quan hệ giữa lí luận và thực tiễn, giữa nhà trường và cuộc sống, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh

- Hình thức học mỹ thuật ngoại khoá

Là hình thức học ngoài giờ lên lớp, tạo điều kiện cho học sinh mở rộng và đào sâu tri thức đã tiếp thu ở chương trình chính khoá. Hình thức học ngoại khoá cũng tạo hứng thú học tập và phát triển năng lực của học sinh. Nội dung của giờ học ngoại khoá rất phong phú, các hoạt động của giờ học được tổ chức đa dạng, hình thức tổ chức dạy học linh hoạt….

- Hình thức học tại bảo tàng, triển lãm tranh

Đây là hình thức học đặc trưng của môn mĩ thuật. Thực tế, việc học ở bảo tàng tranh, phòng triển lãm tranh rất hiệu qủa trong dạy học mĩ thuật ở trường phổ thông. Cách học này giúp học sinh tận mắt quan sát, thưởng thức vẻ đẹp của các tác phẩm mỹ thuật mà thông thường, các em chỉ được quan sát, thưởng thức gián tiếp qua sách mỹ thuật, qua file ảnh,…

3. Kết luận          

Các hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật muốn đạt kết quả tối ưu về giáo dục và phát triển năng lực cho học sinh, giáo viên cần chuẩn bị chu đáo kế hoạch bài dạy và thực hiện tốt kế hoạch đó. Kế hoạch phải thể hiện rõ các khâu của quá trình dạy học. Có thể nói, các hình thức tổ chức dạy học mỹ thuật nêu trên có quan hệ mật thiết với nhau và hỗ trợ nhau.

Trong thực tiễn dạy học nói chung và dạy học mỹ thuật nói riêng, mỗi hình thức tổ chức dạy học đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Việc vận dụng, phối hợp hình thức, phương pháp dạy học như thế nào để đạt hiệu quả thì giáo viên cần cân nhắc phù hợp, khoa học, hợp lí với đặc thù môn học nghệ thuật - mỹ thuật và với nhận thức của học sinh.

                                                                                                                                                      HẢI LONG

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2012), Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia về giáo dục mỹ thuật ở trường phổ thông Việt Nam, Nxb GD, Hà Nội.

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo/ Dự án Việt - Bỉ (2010), Dạy và học tích cực, Nxb ĐHSP, Hà Nội.

3. Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier (2010), Dự án phát triển giáo dục Trung học phổ thông, Một số vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học ở trường Trung học phổ thông, Berlin - Hà Nội, Nxb GD, Hà Nội.

4. Phan Thị Hồng Vinh (2007), Phương pháp dạy học Giáo dục học, Nxb ĐHSP, Hà Nội.