Hợp tác đào tạo

Nghệ thuật gây cười của Hề chèo

10 Tháng Mười Hai 2018          2268 lượt xem

Nói đến nghệ thuật xây dựng nhân vật là nói đến phương pháp mà tác giả vận dụng để lý giải về thân phận, hoàn cảnh, tính cách, số phận và ngôn ngữ nhân vật. Song với nhân vật Hề trong Chèo cổ, vốn là những nhân vật sống ngoài Tích trò, xuất hiện trong những miếng đánh du kích của các Nho sĩ bình dân xưa. Bởi thế, nhân vật không có tính cách, số phận, không có sức sống xuyên suốt vở diễn. Do đó, với nhân vật Hề trong Chèo cổ, nói đến nghệ thuật xây dựng nhân vật là nói đến nghệ thuật gây cười - một thế mạnh đã giữ cho Hề chèo có sức sống lâu bền tới hôm nay.

1. Nhân vật Hề áo ngắn

Nhân vật Hề áo ngắn trong Chèo cổ được thể hiện bằng ba phương pháp nghệ thuật chính:

- Tạo tình trạng và hoàn cảnh bất ngờ để gây cười hay còn gọi là mai phục

Các nghệ nhân xưa thường sử dụng những tình huống mà trong đó mầm mống tính hài đang chờ cơ hội nổ ra, bằng mọi hình thức, mọi phương tiện như ngôn ngữ, âm nhạc, điệu bộ, hóa trang, phục trang. Những tình huống đó bất ngờ đến nỗi, ngay nhân vật sắp bị đả kích cũng không lường trước được. Hề áo ngắn thường mai phục những chuyện vớ vẩn, xa xôi, nhằm thu hút sự chú ý của Thầy (cũng là khán giả), rồi bỗng nhiên lật ngược vấn đề khiến Thầy đỡ đòn không kịp.

Trong chuyện Chấy rận, Hề miêu tả cảnh trú ngụ đẹp của rận.

... Có một nơi thú tiểu sơn lâm

Anh có ở tôi xin hướng dẫn...

Để Thầy, và khán giả cũng bị cuốn hút theo câu chuyện, quả nhiên Thầy buột mồm khen:

Thú tiểu sơn lâm thì đẹp lắm nhỉ?

Khi đó, Hề đã nắm chắc phần thắng, mới hạ Thầy bằng một câu:

Vâng, đẹp lắm ạ. Quan có thích thì con đưa quan đến ở!

Hoặc:

Đường lên trời tôi xem ra cũng gần!

Sao mày biết hả thằng kia?

Tôi tính bác nghe nhé! Hôm 23 tháng chạp ông Táo lên chầu trời, 30 Tết ông đã về đội nồi bánh chưng...

Bằng sự thông minh, hóm hỉnh của mình, nhân vật Hề đã thực sự làm chủ sân khấu trong mọi trường hợp ra trò. Với những cái bẫy đáng yêu của mình, nhân vật Hề thường dẫn khán giả đến tiếng cười trong sự vỡ oà và đầy tinh nghịch, dí dỏm.

- Kể lể nhưng nặng về chơi chữ (xưng danh, kể chuyện lên trời, chuyện mua chịu thịt lợn...)

Cách kết cấu của câu chuyện kể thường đơn giản xuôi chiều, ít kịch tính và không có kết thúc đột ngột, nếu châm biếm cũng nhẹ nhàng dí dỏm, không gây được tiếng cười lớn.

- Sử dụng các câu đố đá mua vui

Hề sử dụng những câu đố ra vẻ hóc búa, dẫn bạn đồng diễn và khán giả vào chỗ bí, phải suy nghĩ, rồi bất ngờ giải thích theo cách riêng, thoạt nghe tưởng vô lý, nhưng lại rất hợp lý, đưa lại cho khán giả những hiệu quả cười hả hê, vui vẻ.

Ví dụ, Hề của Dương Lễ đố Lưu Bình là Nướng đậu phụ cho cha ăn và yêu cầu vế đối phải là Lấy mắm tôm cho mẹ chấm mới là chỉnh.

Với Hề áo ngắn trong Chèo cổ thì đây là ba phương pháp mà các nghệ nhân xưa thường sử dụng để gây cười. Tiếng cười tuy chưa đạt tới sự sâu sắc, cần suy ngẫm, song giản dị, gần gũi và dễ nhận được sự đồng tình của những khán giả quen năm nắng mười mưa sau luỹ tre làng.

Bên cạnh đó, vai Hề có những lúc xuất hiện dưới hình thức ngớ ngẩn, ngốc nghếch. Cái ngốc ở đây là phương tiện, người nghệ sĩ dùng cái ngốc của Hề đặt cạnh cái trí của thầy. Trong quá trình biểu diễn, Hề chứng minh ngược lại, người ngốc thành khôn, người được coi là trí thành ra dại dột. Từ đó, khán giả thấy được thế tương phản giữa thầy và trò, tôi tớ và ông chủ để nhận ra bản chất nhân vật.

Bằng những sáng tạo của mình, các nghệ sĩ chèo xưa đã tạo nên dáng dấp những nhân vật Hề áo ngắn vừa sinh động, lại có màu sắc riêng. Thủ pháp gây cười không quá phức tạp, thuận lợi để nhân vật phát huy được thế mạnh của mình.

2. Nhân vật Hề áo chùng

Đó là những nhân vật được trình bày dưới một tính cách hài kịch như Phù thủy, Cô đồng, Thầy đồ, Thầy bói, chú tiểu... lên sân khấu tự giễu, tự lột mặt nạ mình. Loại nhân vật này có sự giao lưu mật thiết với tiếng đế, có thể nói, nếu bỏ tiếng đế chúng sẽ sụp đổ hoàn toàn.

  • Phương pháp gây cười chủ yếu của Hề áo chùng là kết cấu ba lan.

Câu chuyện gắn với nhân vật, có mai phục, có cao trào như làn sóng. Ngay từ lúc bước ra sân khấu xưng danh, nhân vật đã được miêu tả thành từng đợt như sóng, mỗi điểm có bắt đầu dẫn chuyện, đến cao trào, giải quyết xong lại bắt đầu đợt khác. Trong từng đợt, tiếng đế góp phần giao lưu với nhân vật như một diễn viên thứ hai. Chẳng hạn, nhân vật Cu Sứt bước ra sân khấu kể về cuộc đi chơi chợ của mình:

Cu Sứt: Tôi gặp hai, ba chiếc con gái, chị em thấy tôi tất hữu ý tứ...

Tiếng Đế: Ý tứ làm sao?

Cu Sứt: Ái chà, cô thì nấp, cô thì nom, cô thì quăng cái này, cô thì ném cái nọ...

Tiếng Đế: Quăng tiền, quăng bạc à?

Cu Sứt: Làm gì có tiền bạc? Các cô ấy thích quá, cầm hòn đá ném toạc môi tôi ra, ấy thế mà các chị em phải lòng tôi...

Hoặc đoạn ra vai rất hài hước của chú tiểu:

Tiểu: ... Hai vãi thụ ai chứ thụ tôi thì(1):

Rượu một lu, tiết canh một bát...

Tiếng Đế: Những thứ ấy nhà chùa kiêng đấy tiểu ơi!

Tiểu: Hai vãi đến tu tôi nói cho hai vãi nghe:

Cái năm "hai mình giáp một"

Tiếng Đế: Năm Giáp Thân đấy!

Tiểu: Tôi theo sư cụ đi khuyên gươm

Tiếng Đế: Khuyên giáo!...

Tiểu: Vào cái nhà ấy nó đi vắng cả, có độc một cái cuốc vứt ở đầu hè, tôi mới nam vô ngay.

Tiếng Đế: Nam vô làm sao?

Tiểu: Nam vô đức phật di đà

Cái cuốc để đó cả nhà đi đâu?

Tôi lại ra...

Tiếng Đế: Ra về chùa à?

Tiểu: Nào có về chùa? Tôi tiếc quá tôi lại vào, tôi lại nam vô ngay...

Tiếng Đế: Nam vô làm sao?

Tiểu: Nam vô đức phật kim cang

Cán nó nghênh ngang tiểu không sao được

Tôi lại ra...

Tiếng Đế: Ra về chùa à?

 Tiểu: Nào có về chùa! Tôi tiếc quá tôi lại vào, tôi lại nam vô ngay...

Tiếng Đế: Nam vô làm sao?

Tiểu: Nam vô đức phật từ bi

Cán tháo vứt đi, lưỡi tra tay áo!

Tiếng Đế: Thế là ăn trộm cuốc rồi!

  • Biện pháp thứ hai, sử dụng sự đối lập giữa nội dung và hình thức

Nhân vật bước ra sân khấu với dáng vẻ từ bi, hiền hậu, nhưng chỉ sau một câu đế gọi, nhân vật đã tự vạch ra bản chất của mình. Chẳng hạn như vai Tiểu trong Từ Thức:

Đế: Chú tiểu ơi, ra mà mở cửa chùa!

Tiểu: Thảo nào mà hôm qua, thấy quạ tha, chuột rúc, đom đóm bay vào chùa.

Ngày hôm nay bỗng gặp thấy hai cô.

Đội thúng lắc vào chùa mà thụ.

Hai vãi thụ ai chứ thụ tôi thì:

Rượu một ly, tiết canh một bát

Dưa mắm, quả chanh.

Củ hành, củ tỏi...

Cái vỏ từ bi bề ngoài đã bị bóc trần và lộ ra bản chất của Tiểu: Một con người chuyên tụng kinh, niệm Phật lại phạm vào ngũ giới...

Hầu như tất cả các nhân vật Hề tính cách trong Chèo cổ đều được miêu tả theo hai biện pháp đó, đều nhấn mạnh thế tương phản, làm nổi bật mâu thuẫn giữa cái nghiêm trang và cái thô tục, giữa vẻ đạo đức và hành động bỉ ổi. Một số nhân vật cũng được miêu tả thành người ngốc như Hề áo ngắn, nhưng ở đây, cái ngốc không là phương tiện nữa, mà đã trở thành biểu tượng cho bọn cường hào độc ác và ngu dốt.

Bên cạnh hai biện pháp gây cười trên, Hề áo chùng với mệnh danh nhân vật Hài còn sở hữu những biện pháp xây dựng tính cách hài kịch rất thú vị. Theo giáo sư Hà Văn Cầu và tiến sỹ Trần Đình Ngôn, biện pháp chủ yếu để xây dựng tính cách hài kịch cho nhân vật này là sự tập trung. ở mỗi loại người cần giễu, người nghệ sỹ xưa chỉ khai thác lấy một vài nét bản chất nhất rồi xoáy vào đó mà miêu tả. Thầy bói thì nói dựa, Phù thuỷ thì sợ ma, quan thanh liêm thì ăn hối lộ...

Mỗi loại ăn bám, bịt bợm này mang trong mình mâu thuẫn giữa suy nghĩ và hành động, giữa bản chất và lời ăn tiếng nói... tóm lại, giữa bản chất và hình thức giả tạo cố ý nặn ra. Người nghệ sỹ Chèo chỉ khai thác một số nét chủ yếu, biểu hiện cho một tính cách để xây dựng thành nhân vật. Thầy bói nói dựa thì nói dựa hoàn toàn từ đầu đến cuối: Mộ để ruộng cày, hồn thác ban ngày, số có vợ có chồng, anh em trong nhà không lấy được nhau... Do đó, hình tượng hài trong Chèo mới chỉ là những diện mạo điển hình, chứ chưa phải là những tính cách điển hình. Tất cả những hình tượng đó, đều chỉ là những nhân vật đơn diện, không phải là những cá thể đa dạng, sinh động.

 Để sự tập trung này đạt hiệu quả cao, Chèo cổ thường gắn chúng với biện pháp phóng đại. Một anh Phù thủy ế ẩm đến mức:

... Làm thầy từ năm mười một

Đến năm nay là sáu mươi mốt mới có một người mời!

Cách phóng đại này nhiều khi đến ngoa ngoắt, xa hẳn sự thật. Tuy vậy, người xem vẫn cảm thấy rất thật vì bản chất của sự phóng đại là thâu thái lấy tinh thần hiện thực, cường điệu lên để phản ánh bản chất hiện thực.

Trên đây là những nét riêng trong nghệ thuật gây cười của mỗi loại nhân vật Hề khi ra trò. Bên cạnh đó, vai Hề trong Chèo cổ còn có thế mạnh đặc biệt ở nghệ thuật gây cười bằng trò nhời. Thế mạnh này đã được gìn giữ, thậm chí còn được coi là một trong những tiêu chí khi đánh giá những sáng tạo về nhân vật hề sau này.

                                                                                                                                          TS. Phạm Việt Hà

Tài liệu tham khảo

1. Anhist A. (2003), Lý luận kịch từ Aristote đến Lessin, Tất Thắng dịch, Nxb Văn học, Hà Nội.

2. Hà Văn Cầu: Hề Chèo. NXB Văn hóa - H.1977

3. Trần Việt Ngữ: Về nghệ thuật Chèo. Viện Nghiên Cứu Âm Nhạc - H.1995.

4. Trần Việt Ngữ - Hoàng Kiều: Bước đầu tìm hiểu Tiếng cười trong Chèo  cổ. NXB Khoa Học Xã Hội - H.1967.

5. Tất Thắng: Kịch hát dân tộc, nhận thức từ một phía. NXB Sân Khấu - H.1993

6. Tất Thắng: Đi tìm bản sắc dân tộc trong Chèo. NXB Sân Khấu - H.2001.

 

(1) Những lời bông trong Chèo. Sđd. Tr 126