Hợp tác đào tạo

CHỈ SỐ EQ VÀ VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC ÂM NHẠC

14 Tháng Mười Hai 2018          2378 lượt xem

Giáo dục là một trong những hiện tượng của xã hội, là phương tiện không thể thiếu trong việc truyền thụ kinh nghiệm sống, kế tục những tài sản văn hóa hiện có và bồi dưỡng khả năng sáng tạo của con người. Và, giáo dục âm nhạc là một bộ phận không thể thiếu trong sự nghiệp giáo dục, là phương tiện quan trọng để thực hiện giáo dục mỹ học. Ngoài vai trò bồi dưỡng và hoàn thiện nhân cách trong giáo dục mỹ học và giáo dục đạo đức, giáo dục âm nhạc còn có khả năng phát huy sức sáng tạo tổng hợp của chỉ số thông minh và chỉ số cảm xúc. Nói đến chỉ số cảm xúc, chúng ta thường liên tưởng tới chỉ số thông minh (IQ - Intelligence quotient), là thước đo độ thông minh của trí tuệ, nó thể hiện trình độ phát triển của trí tuệ. Trí tuệ (hay trí lực) là nhận thức của con người đối với thế giới khách quan và khả năng vận dụng nó để giải quyết những tình huống thực tế. Trí tuệ được thể hiện qua các phương diện như: khả năng suy nghĩ, quan sát, phán đoán, tưởng tượng và trí nhớ. Giáo dục âm nhạc còn giúp học sinh rèn luyện trí nhớ, phát triển sức tưởng tượng, khả năng lý giải và khả năng quan sát. Hơn nữa, ngoài việc rèn luyện những kỹ năng âm nhạc, thông qua nội dung của tác phẩm âm nhạc, người học còn được tiếp cận với lượng kiến thức đa dạng về chính trị, kinh tế, lịch sử, địa lý, phong tục tập quán v.v…

Người thành công, ngoài việc có một chỉ số thông minh cao, một yếu tố quan trọng hơn để dẫn đến thành công đó là chỉ số cảm xúc.

Chỉ số cảm xúc gọi tắt là EQ (Emotion quotient), còn gọi là tâm trạng, trí tuệ hoặc độ thông minh về cảm xúc. Để dẫn tới thành công thì chỉ số cảm xúc còn quan trọng hơn chỉ số thông minh rất nhiều, là hiện thân của sức mạnh tâm hồn, thể hiện quá trình trau dồi nhân cách, cá tính của con người. Nó thể hiện trong sự đồng cảm, cách biểu hiện cảm xúc, khả năng giao tiếp, khả năng tự kiềm chế, khả năng chịu đựng áp lực, tính kiên trì, khả năng thích ứng, tính tự lập, lương thiện, bao dung, thân thiện, tôn trọng người khác, v.v… Giáo dục âm nhạc là con đường quan trọng trong bồi dưỡng chỉ số cảm xúc, nó được quyết định bởi đặc tính của âm nhạc. Âm nhạc là một môn nghệ thuật trừu tượng, gián tiếp phản ánh hiện thực cuộc sống.

Đặc điểm quan trọng nhất của âm nhạc là tính cảm xúc.

Để chuyển tải cảm xúc, nếu so với các bộ môn nghệ thuật khác, âm nhạc là con đường ngắn nhất, tác động trực tiếp nhất đến trái tim và tâm hồn người nghe; vì thế mà nó được mệnh danh là “môn nghệ thuật giàu tình cảm nhất”, là “tốc ký cảm xúc của nhân loại”.

Thông qua tổ chức âm thanh, với cao độ khi bổng lúc trầm, tiết tấu lúc khoan thai khi sôi nổi, sắc thái khi tươi tắn lúc trầm tư v.v… âm nhạc đã thực sự chuyển tải được những cảm xúc phong phú, phức tạp nhất của con người một cách sinh động nhất. Đúng như Tolstoy từng nói: “Sức mạnh của âm nhạc khiến cho con người cảm nhận được những điều tưởng chừng như không thể, hiểu được những điều mà trước đó không thể lý giải, biến những cái không thể thành có thể”.

Dannierge Germain - Tiến sỹ tâm lý học người Mỹ đã tiến hành nghiên cứu, tổng hợp và chia chỉ số cảm xúc thành 5 hình thức khác nhau. Điều thú vị là quá trình bồi dưỡng 5 phương diện đó và giáo dục âm nhạc lại có mối liên hệ không thể tách rời.

Thứ nhất, Germain cho rằng, nhận thức được cảm xúc của bản thân là cơ sở của EQ. Diễn biến tâm trạng của con người rất phong phú và phức tạp. Sự phong phú thể hiện ở chỗ, con người khó có thể trong tích tắc gọi tên chính xác trạng thái tâm lý và sự chuyển đổi cảm xúc của mình; còn sự phức tạp lại phản ánh ở chỗ, trong một khoảnh khắc nào đó, dưới tác dụng của tư tưởng, con người có thể nhận biết chính xác cảm xúc của bản thân. Để nhận thức được tâm trạng của bản thân cần có óc phán đoán tinh tế và khả năng tư duy logic, đồng thời cũng chịu sự chi phối của đạo đức xã hội.

Âm nhạc ẩn chứa tính logic trong mọi nội dung, cấu trúc một tác phẩm, tính thống nhất đa dạng của tiết tấu và giai điệu. Ngoài ra, quá trình của giáo dục âm nhạc còn bồi dưỡng khả năng tu duy logic, khả năng phán đoán trong khi biểu diễn, phân tích và cảm thụ âm nhạc. Đồng thời, giáo dục âm nhạc còn bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, quan niệm ý thức… là con đường quan trọng đưa con người đạt tới cảnh giới đẹp đẽ cao thượng của tư tưởng. Một người có đạo đức tốt sẽ luôn nhận biết được một cách chính xác cảm xúc của bản thân.

Thứ hai, EQ là sự khống chế hợp lý cảm xúc của bản thân. Những người không có khả năng tự khống chế cảm xúc hay gặp phải tâm trạng lo âu, suy sụp tinh thần hoặc bốc đồng, quá khích. Ngược lại, người biết cách chế ngự cảm xúc sẽ rất nhanh thoát khỏi sự thoái trào của cảm xúc, khả năng tự cân bằng tâm lý tốt hơn.

Giáo dục âm nhạc là một trong những cách để chế ngự cảm xúc hợp lý nhất. So với ngôn ngữ thì âm nhạc không có một khái niệm rõ rang - tính phi ngôn ngữ của âm nhạc. Do vậy, cùng nghe một bản nhạc nhưng nội dung mà nó truyền tải lại tùy vào cảm nhận của người nghe, khơi dậy sự cộng hưởng cảm xúc khác nhau. Con người, để hoàn thành bất cứ việc gì cũng cần đến khả năng chế ngự cảm xúc một cách hợp lý. Vì vậy, giáo dục âm nhạc thông qua việc tiếp cận, biểu diễn thậm chí là thưởng âm nhạc cũng giúp có tác dụng thay đổi hoặc khống chế cảm xúc của con người.

Thứ ba, EQ là tự cổ vũ bản thân, không ngừng đặt ra cho bản thân những mục tiêu, tự động viên bản thân khi tâm trạng xuống dốc đó là những tố chất cần thiết và quan trọng trên con đường dẫn tới thành công. Trong lịch sử âm nhạc, rất nhiều nhà soạn nhạc tài hoa đã vượt qua số mệnh nghiệt ngã nhờ vào âm nhạc.

Vào những năm cuối đời, Nhà soạn nhạc thiên tài người Áo - Mozart đã sống một cuộc sống vô cùng khó khăn, túng thiếu đặc biệt là 10 năm cuối đời. Tuy nhiên, những tác phẩm thời kỳ này của ông như: “Cây sáo thần”, “ Đám cưới của Figaro” v.v … lại vô cùng xuất chúng. Nó là bản lĩnh, tự trọng và nghị lực của người nghệ sỹ. Nếu không có âm nhạc, không tiếp cận được âm nhạc thì cuộc sống của Mozart sẽ như thế nào?! Trong những năm cuối đời, Beethoven - nhà soạn nhạc người Đức đã hoàn toàn bị khiếm thính, nhưng với tài năng âm nhạc, ý chí ngoan cường và tinh thần tự động viên bản thân, ông đã để lại cho nhân loại những kiệt tác âm nhạc, tác phẩm giai đoạn này là kết tinh sự nghiệp nghệ thuật của ông. Trong những tác phẩm của  Beethoven, chúng ta nghe thấy âm thanh của sự đối đầu với vận mệnh, tiếng nói từ trái tim dũng cảm, tinh thần đấu tranh không chịu khuất phục trước số phận của ông. Và trong những tác phẩm của Mozart, chúng ta không hề nghe thấy âm thanh của sự khổ đau, chán nản mà trái lại là sự lương thiện, đẹp đẽ của cuộc sống. Âm nhạc của ông giống như một thiên thần, mang đến cho chúng ta ánh sáng hi vọng.

Giáo dục âm nhạc thông qua sự đa dạng của hình thức thể hiện trong tác phẩm như: giai điệu, tiết tấu, cường độ, tốc độ và hòa thanh… hình thành và ảnh hưởng đối với tâm lý con người. Khi chúng ta và đặc biệt là các em ở tuổi vị thành niên rơi vào trạng thái suy sụp tâm lý, bi quan... nếu được tiếp cận với những tác phẩm âm nhạc có nội dung tích cực, có định hướng thì âm nhạc sẽ khiến trái tim biết rung động, biết yêu thương và trân trọng cuộc sống mình hơn, là người bạn đồng hành, sẻ chia hiệu quả nhất, góp phần thay đổi tâm trạng cảm xúc của chính mình.

Thứ tư, EQ là sự nhận biết cảm xúc của người khác - kỹ năng cơ bản trong giao tiếp hay còn gọi là “đồng tâm lý” (đứng trên lập trường của đối phương để suy xét vấn đề). Người tâm lý có thể từ những chi tiết nhỏ nhất suy đoán được người khác đang muốn gì. Hiểu và nhận biết được cảm xúc của người khác cũng là yếu tố cần thiết trong hợp tác, tình bạn và đức hạnh.

Khi học thanh nhạc, nhạc cụ sẽ rèn luyện và phát triển khả năng quan sát. Ví dụ khi diễn tấu, biểu diễn cần phải đọc hiểu nốt nhạc một cách nhanh chóng và chính xác, không chỉ nhận biết cao độ, trường độ của âm thanh mà còn cần cảm nhận được hướng chảy của từng nét giai điệu và cảm xúc mà tác giả muốn gửi gắm vào tác phẩm ấy. Khi diễn tấu các tác phẩm nhạc không lời càng cần đến sự phối hợp nhịp nhàng, chỉ khi cảm nhận được những diễn biến dù là nhỏ nhất trong cảm xúc của đối phương thì mới có thể hợp tác một cách ăn ý. Giáo dục âm nhạc bồi dưỡng khả năng quan sát nhạy bén và tinh thần cộng tác với nhau, điều đó có ý nghĩa to lớn trong việc bồi dưỡng chỉ số EQ về khả năng nhận biết cảm xúc đối phương.

Thứ năm, EQ bao hàm việc khống chế quan hệ xã giao. Quan hệ xã giao là nghệ thuật khống chế cảm xúc của đối phương, năng lực lãnh đạo và sự hài hòa trong tính cách của mỗi người đều có liên quan đến khả năng khống chế quan hệ xã giao của họ. Giáo dục âm nhạc có chức năng tổ chức, nó bao gồm khả năng tổ chức về tâm lý, tư tưởng, trạng thái cảm xúc, thậm chí là cơ bắp.

Theo đó, sự biến đổi về tiết tấu của âm nhạc có khả năng điều hòa những cử động của cơ bắp. Ví dụ, “Hành quân theo chân bác” nhịp 2/4, tiết tấu quy củ, khiến người tham gia có nhịp bước đều đặn, chỉnh tề. Hay bản “Hò kéo pháo” có tác dụng chỉ huy lao động, phối hợp nhịp nhàng, hơn nữa còn cổ vũ tinh thần rất hiệu quả, đạt tới cảm xúc dồi dào. Thứ tiếp, ngoài nhiều yếu tố âm nhạc khác, sự phát triển giai điệu và hòa âm hài hòa là một biện pháp hiệu quả để bồi dưỡng khả năng gắn kết tập thể, khả năng khống chế quan hệ xã giao.

So với chỉ số thông minh, chỉ số cảm xúc là một khái niệm mới được nhắc đến của ngành tâm lý học, cùng với sự phát triển không ngừng của nhân học, con người ngày càng hiểu hơn về bản thân và những ảnh hưởng từ các tác nhân xã hội khác, khiến cho việc bồi dưỡng chỉ số EQ được quan tâm một cách rộng rãi. Thiếu đi khả năng EQ thì cho dù IQ có cao đến mấy cũng khó có thể thành công. Mặc dù những kỹ năng cơ bản của EQ đều xuất phát từ cuộc sống, nhưng do khả năng tái tạo của bộ não rất cao, cho dù thiếu hụt ở phương diện nào cũng đều có khả năng bù đắp và cải thiện. Đặc điểm cơ bản của âm nhạc - tính cảm xúc, khiến cho giáo dục âm nhạc trở thành một phương tiện không thể thiếu trong việc bồi dưỡng chỉ số cảm xúc, bồi dưỡng chỉ số cảm xúc trở thành nội dung trọng tâm trong giáo dục âm nhạc hiện đại.

                                                                                                                               Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hà

Tài liệu tham khảo

  1. Paul Newton & Helen Bristoll, (2014), “Understanding Emotional Intelligence”, Free Management Ebooks.
  2. Bennett Reimer, (2002), “A Philosophy of Music Education Advancing the Vision”, 3rd edition, Pearson.
  3. E. Glenn Schellenberg, (2009), “Music Lessons, Emotional Intelligence, and IQ”, University of Toronto, Canada.
  4. Daniel Goleman, (2006), “Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ”, Bantam, America.