10 Tháng Mười Hai 2018

Tin tức - Sự kiện

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VĂN HÓA ĐỌC HIỆN NAY

29 Tháng Sáu 2018          600 lượt xem

 Văn hóa đọc có vị trí quan trọng trong đời sống của con người. Mặc dù trong những năm gần đây, trước sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của các phương tiện thông tin đại chúng dưới sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại như truyền thanh, truyền hình, Internet. Làm thế nào để kiểm soát nguồn thông tin và đáp ứng như cầu thông tin của xã hội. Làm thế nào để tận dụng những ưu thế của công nghệ thông tin, của xu hướng toàn cầu hóa… đọc sách vẫn là phương tiện chủ yếu để con người tiếp nhận thông tin, tri thức, kinh nghiệm xã hội đảm bảo vận hành có hiệu quả các hoạt động khác nhau trong xã hội.

Ở nước ta, những năm gần đây, vấn đề giáo dục văn hóa đọc cho người dân đã được quan tâm hơn không chỉ trong các thiết chế văn hóa như: thư viện, điểm bưu diện văn hóa xã, xây dựng và phát huy vai trò các tủ sách pháp luật mà còn được lồng ghép trong chương trình học tập của các cấp học. Vì lẽ đó, ở đây việc xác định cho đúng khái niện văn hóa đọc được hiểu một cách chung nhất: Văn hóa đọc và thước đo về năng lực lựa chọn, tiếp cận, tiếp nhận thông tin từ vật mang tin đồng thời là thái độ nhận thức, ứng xử của con người đối với sách và cách thức sử dụng sách (đọc sách và bảo quản sách). 

Văn hóa đọc chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố, có thể phân ra yếu tố khách quan (bên ngoài): Yếu tố chính trị, sự phát triển của khoa học kỹ thuật; kinh tế, văn hóa, xã hội, lịch sử, gia đình, nhà trường, thư viện, xuất bản - phát hành sách, các phương tiện thông tin đại chúng... và yếu tố chủ quan (bên trong) của người tham gia trực tiếp vào văn hóa đọc: Nghề nghiệp; lứa tuổi, trình độ văn hóa và kỹ năng đọc của mỗi người... Đó là những yếu tố cơ bản tác động đến văn hóa đọc.

1. Yếu tố khách quan

a) Yếu tố chính trị

Văn hóa nói chung và văn hóa đọc nói riêng là những lĩnh vực của đời sống xã hội, do đó luôn bị chính trị tác động, chi phối. Sự tác động của chính trị đối với văn hóa đọc luôn diễn ra theo một trong hai hướng: Tích cực hay tiêu cực. Sự ảnh hưởng tích cực đến văn hóa đọc trong xã hội có được khi hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách, các quy phạm pháp luật và sự quản lý hàng ngày của chính quyền phù hợp với quy luật khách quan, với điều kiện kinh tế, xã hội của đất nước trong từng thời kỳ lịch sử, cũng như phù hợp với nhu cầu và lợi ích của xã hội... Kết quả là hoạt động của văn hóa đọc ngày càng phát triển, tác động đối với xã hội ngày càng lớn. Ngược lại, khi hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách, các quy phạm pháp luật và sự quản lý hàng ngày của chính quyền không phù hợp với quy luật khách quan, với điều kiện kinh tế, xã hội của đất nước trong từng thời kỳ lịch sử, cũng như không phù hợp với nhu cầu và lợi ích của xã hội thì lúc đó văn hóa đọc của một quốc gia, một địa phương, một lĩnh vực không thể phát triển, có khi bị lụi tàn, diệt vong…

b) Yếu tố kinh tế

Yếu tố kinh tế tác động rất lớn đến bất kỳ hiện tượng, hoạt động xã hội nào, trong đó có văn hóa đọc. Sự tác động này có hai hướng: Trực tiếp và gián tiếp.

Tác động trực tiếp của kinh tế đối với văn hóa đọc: Đầu tư cơ sở vật chất, nhân lực, hoạt đông chuyên môn và hoạt động xã hội của các thiết chế chịu trách nhiệm chính về văn hóc đọc trong xã hội.

Tác động gián tiếp: Đầu tư cho các lĩnh vực liên quan đến văn hóa đọc như đầu tư cho nghiên cứu khoa học để có nhiều công trình khoa học có chất lượng cao; đầu tư cho sáng tạo văn học - nghệ thuật để có những tác phẩm hay, phù hợp với mọi lứa tuổi, dân tộc; đầu tư cho các thiết chế như xuất bản - in và phát hành, báo chí và truyền thông... Tác động của kinh tế đối với văn hóa đọc cũng có hai hướng: Tích cực và tiêu cực. Nếu đầu tư đủ hoặc vượt nhu cầu thì văn hóa đọc phát triên. Nếu đầu tư ít hoặc không đầu tư - văn hóa đọc sẽ xuống cấp và dần đi vào lụi tàn.

c) Yếu tố văn hóa - xã hội

Yếu tố văn hóa - xã hội có ảnh hưởng lớn tới văn hóa đoc. Văn hóa đọc ở mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ lịch sử lại có những biểu hiện khác nhau. Có thể có một số yếu tố văn hóa - xã hội sau ảnh hưởng đến văn hóa đọc.

Bản sắc văn hóa của từng dân tộc, truyền thống văn hóa đọc của đất nước, của từng dân tộc, học vấn của người dân.

 Cơ cấu dân tộc, dân cư. Yếu tố này cũng tác động đến văn hóa đọc. Chẳng hạn, có những dân tộc chưa có chữ viết thì họ phải tiếp cận tới tài liệu bằng ngôn ngữ khác. Điều này ít nhiều cũng ảnh hưởng tới văn hóa đọc của họ.

Hiện nay nước ta đang xây dựng xã hội học tập vì thế nhu cầu đọc để đáp ứng các mục tiêu của chương trình học tập là điều bắt buộc đối với những người tham gia vào quá trình này.

Xã hội ngày càng dân chủ hơn, kể cả trong tiếp nhận thông tin. Nếu trước kia người dân tiếp nhận chủ yếu thông tin chính thống thì ngày nay họ có thể tiếp cận, khai thác thông tin đa chiều hơn cùng các loại hình dịch vụ phong phú.

d) Tiến bộ khoa học - kỹ thuật

Các tiến bộ của khoa học, công nghệ đều có ảnh hưởng tới văn hóa đọc. Có một số tiến bộ ảnh hưởng tích cực đến văn hóa đọc; đồng thời có những yếu tố ảnh hưởng vừa tích cực vừa tiêu cực đến phát triển văn hóa đọc.

Trong số các tiến bộ ảnh hưởng tới văn hóa đọc, trước hết phải kể đến công nghệ in ấn. Từ trước khi nghề in xuất hiện, tài liệu được phổ biến thông qua việc sao chép bằng tay, văn hóa đọc chưa phổ biến. Kể từ khi công nghệ in trên mộc bản ra đời và đặc biệt từ khi máy in của Gutenberg xuất hiện vào giữa Thế kỷ XV và liên tục phát triển, nguồn thông tin ngày càng phong phú và đa dạng lại được xuất bản với số lượng bản lớn đã tạo điều kiện cho người dân mua sử dụng riêng hoặc thư viện mua để mở rộng hoạt động phục vụ bạn đọc.

Công nghiệp sản xuất nội dung thông tin đang phát triển mạnh, khả năng liên kết các nguồn thông tin khác nhau trên thế giới đang tạo điều kiện cho việc sản xuất tri thức, thông tin nhanh hơn, chính xác hơn... Việc này giúp cho hoạt động đọc có chất lượng cao hơn và phong phú.

Công nghệ sao chụp tài liệu (photocopy) đã giúp người dân có được những bản sao tài liệu cần thiết để có thể sử dụng bất cứ lúc nào, tại những địa điểm phù hợp. Công nghệ viễn thông giúp người dân có được những tài liệu từ các nơi khác. Điều đó giúp họ có đủ thông tin để nghiên cứu, giải quyết các công việc của mình.

Internet là công cụ đang ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của người dân. Đối với văn hóa đọc, nó giúp người dùng có thể với tới nhiều nguồn tin khác nhau trong nước và nước ngoài, đồng thời người dùng cũng có thể đăng tải các bài viết của mình lên mạng để người khác cùng xem. Đặc biệt, trên internet có những thông tin quá hấp dẫn người dùng như game, các website giải trí... đã tạo nên một cộng đồng không nhỏ người dùng “nghiện” game, chỉ dành thời gian rỗi cho game mà quên đi các hoạt động khác, trong đó có đọc sách.

e) Giáo dục trong nhà trường

Việc đọc bao giờ cũng đi sau và bắt nguồn từ việc học. Học sinh ngoài các kiến thức trong sách giáo khoa cũng rất cần sự tích lũy về văn hóa, tri thức, vốn hiểu biết, kinh nghiệm sống, cách sống... mà việc tích lũy đó chỉ có thể có được qua việc đọc. Cần phải hình thành văn hóa đọc ngay từ những ngày đang ngồi trên ghế nhà trường. Vì thế vai trò của nhà trường trong hình thành và phát triển văn hóa đọc ở trẻ em là hết sức lớn và rất cần thiết.

g) Giáo dục tại gia đình

Gia đình đóng một vai trò quan trọng trong hình thành và phát triển văn hóa đọc của các thành viên trong gia đình. Nhiều người cho rằng có thể hình thành tình yêu với sách từ ngay những tháng ngày còn nhỏ. Văn hóa đọc của cha mẹ, ông bà có thể ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực đối với văn hóa đọc của con, em họ sau này.

h) Thư viện

Có thể nói rằng thư viện có sự tác động mạnh mẽ đến văn hóa đọc. Sự tác động được thể hiện ở một số mặt cơ bản sau đây:

Vốn tài liệu của thư viện nhiều, phong phú, được chọn lọc kỹ và luôn cập nhật, phù hợp với mọi đối tượng người dùng khác nhau.

Thư viện có cơ sở vật chất chuyên dụng và đội ngũ nhân viên được đào tạo để hướng dẫn người đọc sử dụng tốt vốn tài liệu của mình.

Thư viện tổ chức nhiều sản phẩm và dịch vụ giúp người đọc tìm kiếm nhanh chóng và khai thác tối đa tài liệu của thư viện mình và tài liệu từ các nguồn khác trong và ngoài nước.

Tổ chức các lớp đào tạo, hướng dẫn người đọc cách tìm và đọc sách, hướng dẫn sử dụng thư viện để gây dựng, nuôi dưỡng và định hình thói quen đọc, giúp hình thành sở thích đọc tích cực, lành mạnh, uốn nắn những sở thích đọc lệch lạc và góp phần từng bước giáo dục kỹ năng đọc cho họ, đặc biệt là các em học sinh.

Bạn đọc có thể tận dụng sự giúp đỡ về mọi mặt của các thư viện và các cơ quan khác trong việc chọn sách báo và các nguồn thông tin. Nếu chưa biết cách tự mình chọn sách và tìm những cuốn sách cần thiết, thì bạn đọc nên nhờ sự giúp đỡ về mặt phương pháp để nắm được những tri thức, kỹ năng và kỹ xảo lựa chọn và tìm sách báo.

i) Nhà xuất bản, in và phát hành sách

Nhà xuất bản là chủ thể cung cấp tài liệu khoa học, tác phẩm văn học, nghệ thuật cho người dân sử dụng. Số lượng tài liệu càng phong phú nội dung thiết thực, phù hợp với nhu cầu đọc của mọi người sẽ giúp thu hút được nhiều người còn tâm huyết với việc đọc và đặc biệt là lôi kéo lớp trẻ vào việc đọc sách. Ngược lại, văn hóa đọc sẽ kém phát triển. Đồng thời, sách báo bằng các tiếng dân tộc thiểu số, về các dân tộc càng nhiều thì văn hóa đọc ở vùng miền núi, nhiều dân tộc càng phát triển. Mặt khác, giá cả của các xuất bản phẩm phải ở mức mà đa số người đọc chấp nhận được thì người dân mới ham đọc sách, báo....

k) Các phương tiện thông tin đại chúng

Phương tiện thông tin đại chúng có đóng góp to lớn vào khuếch trương văn hóa đọc. Trước hết đó là kênh quan trọng cung cấp những thông tin, tác phẩm mới đáp ứng một phần nhu cầu đọc của người dân. Các phương tiện thông tin đại chúng là kênh quan trọng để giới thiệu các sách (tác phẩm mới). Những bài phê bình sách, cảm nghĩ của người đọc về cuốn sách (tác phẩm) nào đó cũng giúp một phần định hướng thị hiếu đọc của người dân.

2. Yếu tố chủ quan

a) Nghề nghiệp

Lao động có ảnh hưởng rõ nét tới mọi mặt của đời sống tinh thần của con người. Tính chất hoạt động lao động ảnh hưởng lớn tới nhu cầu đọc. Tính chất nghề nghiệp của mỗi người sẽ chi phối nhu cầu và phương thức sử dụng thông tin và đọc tài liệu của mỗi con người.

Ví dụ: Với những người lao động chân tay, vai trò của văn hóa đọc không rõ ràng và cụ thể như với những người lao động trí óc.

 b) Lứa tuổi

Ở mỗi độ tuổi khác nhau, văn hóa đọc lại có những cấp độ khác nhau do ảnh hưởng của tâm sinh lý lứa tuổi.

Ở lứa tuổi trước khi đến trường: Bắt đầu có thể hình thành thói quen đọc sách. Trong lứa tuổi này, gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong hình thành thói quen, kỹ năng đọc sách cho trẻ.

Ở lứa tuổi thiếu nhi, văn hóa đọc đang trong quá trình hình thành và phát triển, có nhiều biến động.

Ở tuổi trưởng thành, đây là giai đoạn nhận thức được mở rộng, do đó việc đọc tập trung chủ yếu phục vụ cho việc học tập, hoàn thiện bản thân và giải trí.

Độ tuổi lao động: Là lúc văn hóa đọc biểu hiện rõ nét nhất. Việc đọc chủ yếu phục vụ cho quá trình nghiên cứu và đáp ứng nhu cầu công việc lao động sản xuất và hiểu biết xã hội…

c) Trình độ văn hóa

Trình độ văn hóa là yếu tố tác động nhiều nhất tới văn hóa đọc. Tri thức càng cao thì nhu cầu đọc càng nhiều, càng đa dạng, nội dung các tài liệu càng cao, càng sâu, đòi hỏi nhiều phương thức, nhiều nguồn thỏa mãn khác nhau, kỹ năng đọc càng hoàn thiện.Trình độ văn hóa đọc của một người không tách khỏi trình độ chung về văn hóa của người ấy, không tách khỏi trình độ giáo dục và học vấn. Thông thường, những người có trình độ văn hóa (học vấn) cao thường thích đọc và đọc nhiều.

d) Giới tính

Giới tính cũng tác động lên văn hóa đọc. Trên phương diện tâm lý học, nam giới thường được coi là mạnh mẽ, can đảm, thích khoa học, công nghệ. Còn nữ giới thì tình cảm, nhẹ nhành, không thích bạo lực, khoa học tự nhiên, công nghệ. Vì thế, xu hướng chung nữ giới thích đọc sách văn học, sách tình cảm hơn, trong khi đó nam giới thích đọc sách khoa học kỹ thuật hơn…

e) Kỹ năng đọc

Kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực tri thức nào đó vào thực tiễn. Như vậy, kỹ năng đọc là việc vận dụng những kiến thức về đọc vào thực tiễn đọc của mỗi người.

Kỹ năng đọc sách là cả một nghệ thuật. Mỗi người có một kỹ năng riêng. Nó hình thành trong mỗi con người thông qua quá trình đọc. Cùng với quá trình đọc, kỹ năng đọc cũng dần dần được hình thành. Đó là một quá trình học hỏi, tự đúc rút ra kinh nghiệm cho bản thân người đọc sách. Kỹ năng đọc cũng thể hiện rõ trình độ văn hóa của mỗi cá nhân. Kỹ năng đọc ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng đọc, nếu ta có một kỹ năng đọc tốt chắc hẳn ta sẽ tiếp thụ được hết thông tin mà tác giả muốn truyền đạt. Ngược lại, nếu không có kỹ năng đọc, những thông tin đó sẽ trở nên không có giá trị, thậm chí còn làm ta hiểu sai ý nghĩa của tác phẩm. Cùng một quyển sách, có người hiểu theo nghĩa này, có người lại hiểu theo nghĩa khác, và không ai cũng có thể hiểu hết ý nghĩa mà tác giả muốn truyền lại.

Kỹ năng đọc là thành tố quan trọng nhất trong cấu trúc văn hóa đọc, là khả năng lựa tìm, lựa chọn, đọc, hiểu, lĩnh hội và cảm thụ tác phẩm, biến tri thức, kinh nghiệm trong sách thành tri thức, kinh nghiệm của chính mình để có thể vận dụng một cách nhuần nhuyễn, sáng tạo trong khi tiến hành các hoạt động sống khác nhau.

Kỹ năng đọc phụ thuộc vào nhiều yếu tố: tri thức, kinh nghiệm, năng lực và tính chất các quá trình tâm lý trong mỗi cá nhân là chủ thể của hoạt động đọc, đồng thời cũng là kết quả của quá trình rèn luyện lâu dài của chính họ.

Tóm lại

Có thể nói các yếu tố tác động đến văn hóa đọc hiện nay đã làm cho đời sống tinh thần của mỗi chúng ta của chúng ta từng bước thay đổi, đọc sách đóng vai trò rất quan trọng, là người thầy vĩ đại thắp sáng trong chúng ta nguồn tri thức vô tận, dạy cho chúng ta cách sống, cách làm người, hướng tới các giá trị nhân văn cao cả. Có thể nói, sách chính là người bạn gần gũi chia sẻ mọi nỗi vui, buồn của mỗi người, và đọc sách đã trở thành một nhu cầu cần thiết, không thể thiếu của mọi người trong xã hội. Ở thời đại nào con người cũng lấy việc học, việc đọc sách làm phương cách để hoàn thiện nhân cách con người, để tiến bộ trong cuộc sống cá nhân và cuộc sống xã hội. Và cho đến tận hôm nay, sách vẫn là nguồn sống quý giá nhất mà không có món ăn tinh thần nào có thể so sánh được.

Cùng với sự phát triển của thời đại văn minh công nghệ cao, dưới sự hỗ trợ của các thành tựu công nghệ hiện đại, văn hóa đọc sẽ kết hợp với văn hóa nghe nhìn trong một hình thức mới. Việc đọc không bao giờ mất đi, trái lại, nó phải là nhu cầu thiết yếu của mỗi cá nhân và toàn xã hội, đặc biệt là với sinh viên, lực lượng lao động có trình độ cao trong tương lai./.                                                                                         

                                                                                                                                   TS. Đoàn Tiến Lộc

                                                                                         Chuyên viên chính Vụ Đào tạo, Bộ VHTTDL

TÀI LIỆU THAM KHẢO      

1. Vũ Đảm (2005) Tìm hiểu đặc trưng của văn hóa đọc, Tạp chí Người đọc sách .- Số 8.

2. Hữu Thọ (2005) Góp phần nâng cao văn hóa đọc, Tạp chí Người đọc sách .- Số 9.

3. Nguyễn An Tiêm (2007) “Nghiên cứu thực trạng, đề xuất giải pháp duy trì và phát triển văn hóa đọc của người Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Ban tuyên giáo Trung ương.

4. Đỗ Thị Kim Thịnh (2009) “Nghiên cứu đánh giá nhu cầu đọc sách để định hướng việc xuất bản sách phục vụ bạn đọc góp phần phát triển văn hóa đọc tại các vùng miền núi nước ta”  Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Bộ Thông tin và Truyền thông.

5. Võ Công Nam (2011) “Phát triển văn hóa đọc trong thanh thiếu niên trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh.

6. Nguyễn Thế Dũng (2015) “Văn hóa đọc của đồng bào dân tộc thiểu số khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, thực trạng và giải pháp” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Trường Đại Học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh.

7. Trần Thị Minh Nguyệt (2015) “Giáo dục văn hóa đọc cho lứa tuổi nhi đồng ở Hà Nội” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.