Tin tức - Sự kiện

ĐÀO TẠO SINH VIÊN MĨ THUẬT THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC QUA DẠY HỌC VI MÔ

28 Tháng Năm 2019          112 lượt xem

Tóm tắt

Dạy học vi mô (DHVM) tập trung vào mục tiêu xác định là rèn luyện để thành thạo các kĩ năng thành phần của năng lực sư phạm. DHVM được xem là một phương pháp đào tạo lấy người học làm trung tâm rất có hiệu quả trong đào tạo ban đầu cho SV ngành Sư phạm nói chung, Sư phạm Mĩ thuật nói riêng. Trong phạm vi bài viết này, tác giả đề cập đến việc rèn luyện, phát triển năng lực nghề cho SV SPMT qua DHVM theo hướng tiếp cận năng lực, đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục mĩ thuật ở trường phổ thông hiện nay.

Từ khóa: Dạy học, Dạy học vi mô, Mĩ thuật, Năng lực, Tiếp cận năng lực

1. Đặt vấn đề

Phát triển năng lực (PTNL) sư phạm cho sinh viên (SV) ngành Sư phạm Mỹ thuật (SPMT) để đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục mĩ thuật ở trường phổ thông hiện nay là hoạt động trọng tâm mang tính thách thức đối với các trường/khoa sư phạm nói chung và khoa SPMT - Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung ương nói riêng. Lâu nay, hoạt động đào tạo nghiệp vụ sư phạm (NVSP) cho SVSPMT ở nước ta còn nhiều hạn chế về năng lực sư phạm. Điều này một phần do cách đào tạo chủ yếu dựa vào sách vở, theo lối mòn đã có sẵn mà chưa thay đổi theo xu hướng phát triển của giáo dục trong bối cảnh mới. Vì vậy, các tình huống đa dạng, sinh động hàng ngày ở thực tế và ở trường phổ thông đều trở nên bỡ ngỡ, lúng túng đối với SV khi đi thực tập sư phạm và sau khi ra trường.

Chương trình đào tạo của ngành SPMT - Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung ương với mục tiêu kép: đào tạo giáo viên có đủ trình độ/năng lực sư phạm để giảng dạy ở các bậc học phổ thông gồm: Tiểu học, THCS, THPT và các trường chuyên nghiệp. Ở đây, chúng tôi đề cập đến việc rèn luyện, PTNL nghề cho SV SPMT qua dạy học vi mô (DHVM) theo hướng tiếp cận năng lực, đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục mĩ thuật ở trường phổ thông hiện nay.

 2. Nội dung nghiên cứu

Mỗi phương pháp, kỹ thuật dạy học (KTDH) đều có những đặc trưng và bản chất riêng nên nắm được những đặc trưng đó thì việc vận dụng sẽ mang lại hiệu quả trong quá trình giáo dục. Đặc biệt, trong dạy học hiện đại, các phương pháp và KTDH tích cực sẽ là công cụ đắc lực trong tổ chức dạy họcgiúp phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác của người học. Vì vậy, kỹ năng nắm bắt và hiểu phương pháp, kĩ thuật - công cụ dạy học là một trong những kỹ năng cần thiết,  không thể thiếu của bất kỳ người dạy nào trong quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục nói chung, giáo dục mĩ thuật nói riêng. Trên cơ sở nắm bắt, hiểu được từng phương pháp hay KTDH, người dạy sẽ có sự linh hoạt và sáng tạo trong quá trình vận dụng, điều này sẽ chắc chắn đem lại sự thành công của bài giảng, sự thành công đó không những cho giáo viên mà quan trọng cho cả người học trong quá trình giáo dục.

Áp dụng DHVM trong học phần Phương pháp dạy học Mĩ thuật (PPDHMT) là làm cho việc học và rèn luyện các kĩ năng sư phạm tiến bộ dần dần, bởi việc thực hành và phân tích kĩ năng sư phạm. Các kĩ năng sư phạm mĩ thuật cần hình thành sẽ đi từ các giờ học vi mô đến lớp học, có nghĩa là từ thực hành dạy các trích đoạn nội dung bài học, rèn luyện kĩ năng riêng lẻ đến dạy toàn bộ bài học sử dụng tổng hợp các kĩ năng.

2.1. Khái niệm DHVM

DHVM (tiếng Anh là Micro-teaching) được khởi xướng từ Trường Đại học Stanford (Hoa Kì) vào năm 1963 với mục đích bồi dưỡng giáo viên mới vào nghề một cách cấp tốc và hiệu quả hơn so với cách đào tạo truyền thống.

Theo các nhà khoa học ở đại học Stanford, “Phương pháp DHVM là PPDH mà trong đó tính phức tạp của việc giảng dạy tại những phòng học bình thường được đơn giản hóa hay nó được ví như một hệ thống những hoạt động thực hành theo những kĩ năng giảng dạy có tính xác định được giám sát, đánh giá có sự quản lí” [7].

Theo “Tập huấn dạy và học tích cực và sử dụng thiết bị dạy học” - Dự án Việt - Bỉ (2006), DHVM thực chất là dạy học, trong đó sự phức tạp của lớp học bình thường đã được làm đơn giản hóa đi để tập trung huấn luyện giáo sinh hoàn thành những bài tập đặc biệt về kĩ năng, đồng thời cho phép tăng cường giám sát thực hành và sự đóng góp những ý kiến phản hồi được kịp thời [3].

Như vậy, bản chất của DHVM là rèn luyện kĩ năng sư phạm. Nếu trong dạy học truyền thống, SV phải thực hành dạy học trên một lớp học đông SV và sử dụng nhiều thao tác, kĩ năng phức tạp của phương pháp đào tạo truyền thống, thì trong DHVM cho phép SV được thực hành từng kĩ năng riêng lẻ trong một bài học ngắn (trích đoạn bài học) trong một lớp học mini (vi mô).

2.2. Đặc trưng của DHVM

DHVM tập trung vào mục tiêu xác định là rèn luyện để thành thạo các kĩ năng thành phần của năng lực sư phạm như: Kĩ năng đặt câu hỏi; Kĩ năng tổ chức hoạt động nhóm; Kĩ năng tổ chức dạy học theo góc; Kĩ năng tổ chức dạy học theo hợp đồng; Kĩ năng tổ chức dạy học theo dự án; Kĩ năng sử dụng đồ dùng, thiết bị dạy học; Kĩ năng áp dụng các KTDH như khăn phủ bàn, mảnh ghép, sơ đồ tư duy…; Kĩ năng sử dụng kết hợp các phương tiện dạy học; sử dụng công nghệ thông tin…

Như vậy, DHVM được xem là một phương pháp đào tạo lấy người học làm trung tâm rất có hiệu quả trong việc đào tạo ban đầu cho SV sư phạm nói chung, ngành Sư phạm Mĩ thuật nói riêng nắm chắc từng kĩ năng riêng biệt, hình thành các năng lực bộ phận của nghề dạy học.

Trong các giờ thực hành sư phạm, SV có thể chọn dạy một phần hoặc một bài học ngắn trong chương trình môn Mĩ thuật ở phổ thông (từ 7 đến 15 phút) với số lượng HS hạn chế để tập giảng. Mục tiêu là rèn luyện cho SV kĩ năng, năng lực xác định trong hệ thống các năng lực sư phạm của chương trình đào tạo. 

Bài giảng ngắn được ghi hình và phát lại trên màn hình với số lần cần thiết để từng nhóm SV quan sát, phân tích, thảo luận, rút kinh nghiệm, đề xuất cải tiến theo hướng vận dụng những kiến thức lí luận đã học dưới sự hướng dẫn của giảng viên (GV). Trên cơ sở góp ý của GV và các bạn trong nhóm, SV sửa chữa và thể hiện bài dạy của mình. Bài giảng tiếp tục được ghi hình và phát lại; các thành viên sẽ tiếp tục quan sát, phân tích, thảo luận góp ý kiến lần thứ hai.

DHVM cho phép SV tự đánh giá mức độ đạt được từ bài giảng qua xem lại video giờ dạy, từ đó nhận ra những điểm yếu cần rèn luyện tiếp. Điều này cũng tương tự như các diễn viên múa, hát luyện tập trước gương. Chu trình trên có thể được lặp lại nhiều lần theo nhóm hoặc từng cá nhân cho đến khi SV làm chủ được kĩ năng, năng lực sư phạm cần rèn luyện.

Các phương tiện hỗ trợ dạy học như: Camera, đầu video, tivi, smart phone,… là những phương tiện thuận lợi cho DHVM. Ghi hình là phương tiện phản ánh giàu thông tin và hiệu quả cao, giúp SV tự soi, tự nhận thấy bản thân trong hành động, điều chỉnh các hành vi ứng xử sư phạm, tự đánh giá thành tích rèn luyện. Nếu có đầy đủ phương tiện trên, DHVM sẽ trở thành phương thức tự đào tạo theo nhu cầu và khả năng của mỗi SV. 

Dễ nhận thấy, DHVM khắc phục được tình trạng đào tạo thiên về lí thuyết, giúp SV hình thành và phát triển các năng lực nghề nghiệp một cách tuần tự, vững chắc, chuẩn bị cho các em khi ra trường có thể đáp ứng được yêu cầu giáo dục thẩm mĩ và tiếp tục phấn đấu trở thành các giáo viên dạy Mĩ thuật giỏi ở trường phổ thông.

2.3. Một số bước tiến hành DHVM

          Theo [2] DHVM được thể hiện bằng 3 bước cơ bản như sau:

  •  

Hoạt động của SV

Hoạt động của GV

1. Chuẩn bị

Xem một trích đoạn dạy minh hoạ

 

 

- Nghe phân tích các kỹ năng cần rèn luyện và xem băng (hoặc đĩa hình) minh hoạ việc sử dụng kỹ năng đó.

- Làm việc theo nhóm soạn bài, thiết kế trích đoạn một bài học để thực hành kỹ năng cần rèn luyện.

- Giới thiệu phần lý thuyết về các kỹ năng được lựa chọn và hướng dẫn cách quan sát một trích đoạn dạy minh hoạ cho việc sử dụng các kỹ năng đó.

- Hướng dẫn thiết kế một trích đoạn bài học.

2. Thực hành

Dạy học trong lớp học “mini” có phản hồi

 

- Một SV sắm vai GV, thực tập dạy một trích đoạn bài học (trong 5 đến 10hoặc 15 phút) cho 7 đến 10 hoặc 15 HS hoặc các SV khác trong nhóm đóng vai HS. SV các nhóm khác là các quan sát viên, ghi chép các hoạt động của GV và HS để đưa ra ý kiến phản hồi (quá trình dạy học này được ghi hình và tiếng).

- Xem lại băng ghi hình về hoạt động dạy học vừa diễn ra và nghe ý kiến phản hồi của các SV khác và GV về hoạt động dạy học của chính mình.

- Hướng dẫn SV thực hành tập dạy.

- Tổ chức góp ý, phản hồi cho kết quả thực hành.

- Phân tích về hoạt động dạy học của SV qua hình ảnh trên bang đĩa hình.

3. Dạy lại lần 2 có phản hồi

- Soạn lại trích đoạn theo góp ý phản hồi.

- Thực hành lại kỹ năng đã được góp ý (Có thể sẽ phải dạy lại lần 3 hay lần 4 nếu cần).

- Tổ chức tập dạy lần 2

- Tổ chức góp ý, phản hồi cho thực hành lần 2

Từ bảng phân tích các bước DHVM trên, có thể tóm tắt quy trình như sau:

- GV hướng dẫn nhiệm vụ và chia nhóm;

- SV soạn một bài học ngắn;

- SV dạy bài học + ghi hình và tiếng;

- Đánh giá bài học qua xem lại đĩa hình;

- Soạn bài học đó lần thứ hai;

- Dạy lại bài học đó + có ghi hình và tiếng;

- Đánh giá bài học đó qua xem lại đĩa hình.

Trong quá trình SV thực hiện nhiệm vụ, GV luôn quan sát hoạt động của nhóm và có thể hỗ trợ nếu cần, yêu cầu các nhóm tổng hợp, thu thập và đưa ra ý kiến phản hồi. Các giai đoạn trên có thể được thực hiện lặp lại nhiều lần cho đến khi SV làm chủ được kĩ năng, năng lực dạy học Mĩ thuật cần rèn luyện. Yêu cầu của DHVM là GV không những có chuyên môn vững vàng mà còn phải có năng lực sư phạm tốt.

2.4. Áp dụng DHVM trong dạy học phần PPDHMT

Hiện nay, chương trình giáo dục Mỹ thuật phổ thông (ban hành tháng 12/2018) [1] được xây dựng theo định hướng hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của người học, giúp học sinh hình thành, phát triển năng lực mỹ thuật dựa trên kiến thức và kĩ năng mỹ thuật; nhận thức được mối quan hệ giữa mĩ thuật với đời sống, xã hội và các loại hình nghệ thuật khác; chương trình được xây dựng theo hướng tiếp cận năng lực người học để hướng tới mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo. Vì vậy, đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục phổ thông thì việc đổi mới chương trình đào tạo, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận năng lực người học ở các trường sư phạm là vấn đề thiết yếu.

PPDHMT là môn học thể hiện rõ vai trò quan trọng trong việc rèn luyện năng lực dạy học Mĩ thuật cho SV trong chương trình đào tạo. Mục tiêu của môn học là giúp SV nắm được những vấn đề cơ bản về nội dung, cấu trúc chương trình Mĩ thuật ở các bậc học phổ thông, về phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Mĩ thuật, về cách lập, đánh giá và thực hiện kế hoạch dạy học trong dạy học Mĩ thuật… Trên cơ sở những kiến thức đó, SV vận dụng được vào quá trình học tập, thực hành để hình thành, rèn luyện các kỹ năng tổ chức hoạt động dạy học Mĩ thuật. Do đó, để thực hiện có hiệu quả đổi mới PPDHMTở trường phổ thông thì việc hình thành, rèn luyện và PTNL dạy - học Mĩ thuật theo quan điểm đổi mới PPDH cho SV trong các trường đào tạo hệ ĐHSP Mĩ thuật nói chung, cũng như đào tạo hệ ĐHSP Mĩ thuật ở Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung ương nói riêng đóng vai trò then chốt.

Bên cạnh việc trang bị cho SV những kiến thức chuyên ngành Mĩ thuật, nhà trường còn rất chú trọng đến trang bị và rèn luyện cho SV về NVSP. Môn học PPDHMT cung cấp cho SV kiến thức, kỹ năng, PPDH, cách tổ chức lớp học, đánh giá kết quả học tập, hoạt động mĩ thuật ngoài giờ lên lớp... Vận dụng phương pháp DHVM trong thực hành dạy học Mĩ thuật giúp các em đáp ứng mục tiêu rèn luyện và PTNL nghề. Áp dụng phương pháp DHVM trong dạy học môn PPDHMT gồm 3 giai đoạn  sau:

Giai đoạn 1: Xem một trích đoạn dạy minh họa bài học Mĩ thuật ở trường phổ thông

GV giới thiệu phần lí thuyết về các kĩ năng được lựa chọn sử dụng trong đoạn trích. Trong môn học PPDHMT, nội dung lý thuyết về các PPDH, KTDH SV đã được học ở học phần 1; học phần 2 chủ yếu cung cấp kiến thức, kĩ năng về lập kế hoạch bài học/soạn bài/thiết kế bài dạy/… và thực hành dạy học trên nền tảng lý thuyết của học phần 1. Vì vậy nội dung này GV giới thiệu ngắn phần lý thuyết về các kĩ năng cần rèn luyện; đồng thời hướng dẫn SV cách quan sát một trích đoạn dạy minh họa khi sử dụng kĩ năng đó bằng cách ghi chép cụ thể với các mục tiêu quan sát rõ ràng:

+ Nội dung trích đoạn bài học;

+ Kĩ năng sư phạm được sử dụng trong bài;

+ Sự phù hợp của các kĩ năng đó với nội dung bài học;

+ Mức độ phát triển năng lực cho HS thông qua các kĩ năng đó...

SV nghe, phân tích các kĩ năng cần rèn luyện và xem đĩa hình minh họa việc sử dụng kĩ năng đó. Ví dụ: Kĩ năng đặt câu hỏi; Kĩ năng tổ chức hoạt động nhóm; Kĩ năng sử dụng phương pháp/KTDH; Kĩ năng trình bày bảng… Sau đó, GV hướng dẫn SV thực hành, lựa chọn và thiết kế kế hoạchmột trích đoạn của bài học Mĩ thuật trong chương trình phổ thông. Trong DHVM, GV phải giao nhiệm vụ học tập rõ ràng cho các nhóm; nội dung học tập là những đơn vị kiến thức thành phần của bài học. Ví dụ thực hiện dạy học vi mô với bài Tranh dân gian Việt Nam (Mỹ thuật lớp 6), GV có thể giao nhiệm vụ soạn trích đoạn bài học cho SV như sau:

+ Nhóm 1: Tìm hiểu về tranh dân gian

+ Nhóm 2: Tìm hiểu về kỹ thuật làm tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam

+ Nhóm 3: Tìm hiểu về đề tài tranh dân gian

+ Nhóm 4: Tìm hiểu giá trị nghệ thuật tranh dân gian

Như vậy, mỗi nhóm sẽ thực hiện soạn dạy một phần nhỏ (trích đoạn) bài học, 4 nhóm với 4 nội dung chủ yếu sẽ tạo nên tổng thể kiến thức bài học.

Trong quá trình SV soạn bài, GV quan sát và có thể hỗ trợ nếu cần thiết. Đồng thời lưu ý HS kế hoạch bài học phải chú ý đến mục tiêu phát triển năng lực cho HS thông qua các kĩ năng SP.

Giai đoạn 2: Thực hành dạy học trong lớp học “mini” có phản hồi

GV hướng dẫn SV thực hành dạy học theo kế hoạch bài học đã thiết kế ở hoạt động 1. Theo đó, một SV trong nhóm sắm vai giáo viên, thực hành dạy học một trích đoạn bài học như kế hoạch đã thiết kế ở bước 1.

Yêu cầu:

- Thời gian dạy khoảng từ 5-7 phút cho một nhóm HS (hoặc SV sắm vai HS).

- Các nhóm SV còn lại sẽ quan sát, ghi chép các hoạt động dạy học của giáo viên và HS theo hướng dẫn của GV về kĩ năng sư phạm và kĩ năng chuyên môn. Quá trình dạy học này được ghi hình và ghi tiếng. Sau khi kết thúc phần thực hành dạy học, GV yêu cầu cả lớp xem lại băng ghi hình về hoạt động dạy học vừa diễn ra. Đồng thời điều hành các nhóm phản hồi, thảo luận về các kĩ năng đã thực hiện trong hoạt động dạy học đó. Khuyến khích SV đưa ra hướng giải quyết nếu các kĩ năng trong bài dạy chưa phù hợp. Việc thảo luận, nhận xét, đánh giá sau tiết dạy phải được đặt trên tiêu chí phản hồi tích cực.

- Trên cơ sở những ý kiến phản hồi của SV, GV phân tích về hoạt động dạy học của SV qua hình ảnh trên băng đĩa hình, nhận xét về ưu điểm, hạn chế và gợi ý những phương án mới để SV có hướng vận dụng vào lần 2 tốt hơn.

Giai đoạn 3: Dạy lại lần 2 có phản hồi

Sau khi có nhận xét, phản hồi về các kĩ năng/kết quả đạt được của hoạt động dạy lần 1, GV tiếp tục tổ chức thực hành dạy học lần 2, cụ thể:

- Tổ chức góp ý, phản hồi cho SV thực hành dạy học lần 2.

- Nhóm SV (hoặc cá nhân SV) thiết kế lại trích đoạn dạy học theo góp ý phản hồi.

- Thực hành lại kĩ năng đã được góp ý (có thể phải dạy lại lần 3 hoặc 4 nếu cần).

Có thể thấy, DHVM được áp dụng rất linh hoạt trong các điều kiện khác nhau về thời gian/phòng học/quy mô nhóm/… và mang lại hiệu quả cao trong rèn luyện năng lực nghề cho SV. Đặc trưng cơ bản của DHVM là chia nhỏ các hoạt động dạy học, theo đó SV chỉ soạn giảng một phần/một hoạt động của bài nên dễ nhớ, dễ thuộc, dễ dầu tư nghiên cứu so với soạn cả bài. Mặt khác, vì được chú trọng rèn từng kĩ năng tiểu tiết nhất nên đã góp phần rèn luyện và nâng cao kĩ năng NVSP cụ thể cho từng cá nhân SV. Ví dụ: kĩ năng đặt câu hỏi, trình bày bảng, diễn đạt, minh họa, sử dụng đồ dùng dạy học, ứng dụng công nghệ thông tin,… DHVM giúp SV có nhiều cơ hội xem xét lại quá trình dạy học của bản thân; rút kinh nghiệm sau khi được góp ý và tiến bộ rõ rệt trong lần dạy thứ 2, thứ 3,… DHVM cũng chứng minh cho việc SV có thể tự học, tự nghiên cứu xây dựng kế hoạch bài học, tự tập giảng, tự ghi hình, tự đánh giá và giảng lại nhiều lần để đạt được mục tiêu mong muốn.

4. Kết luận

Như vậy, có thể thấy, phương pháp DHVM có ưu điểm nổi bật là cá nhân hóa quá trình học tập, đây là điều kiện thuận lợi để người học nắm được các kĩ năng sư phạm. DHVM khắc phục được tình trạng đào tạo NVSP cho SV thiên về lí thuyết, ngược lại tạo điều kiện để người học hình thành và phát triển được các năng lực sư phạm một cách tuần tự, vững chắc bằng cách chia năng lực sư phạm của giáo viên thành những kĩ năng cụ thể và rèn luyện qua các trích đoạn bài học gắn. Khi thành thục các kĩ năng thành phần, việc dạy học một bài hoàn chỉnh trên lớp sẽ dễ dàng và hiệu quả, SV chủ động, linh hoạt và có đủ khả năng xử lí các tình huống sư phạm trong những hoàn cảnh cụ thể.

Tuy vậy, DHVM cũng cần phải có thời gian thích hợp để đảm bảo người học được rèn luyện kĩ năng và hình thành các năng lực nghề nghiệp. Mục tiêu cốt lõi của dạy học Mĩ thuật ở trường phổ thông là giáo dục thẩm mỹ. Bởi vậy, trong từng nội dung dạy học người dạy cần linh hoạt, sáng tạo khi lựa chọn, sử dụng và phối hợp các phương pháp, KTDH sao cho mỗi bài học, nội dung dạy học thực sự mang lại niềm vui và hứng thú trong sáng tạo thẩm mỹ của HS. Điều này có nghĩa là dạy học đã đạt được mục tiêu của quá trình giáo dục nói chung, giáo dục thẩm mỹ nói riêng.

                                                                                                                                    ThS. Trần Thị Vân

                                                                              Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương

 

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Dự thảo chương trình giáo dục Mỹ thuật, ban hành ngày 28/12/2018

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo - Dự án Việt-Bỉ, Dạy và học tích cực, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2010.

3. Bộ Giáo dục và Đào tạo - Dự án Việt-Bỉ, Tài liệu “Tập huấn dạy và học tích cực và sử dụng thiết bị dạy học”,NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2006.

4. Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier - Dự án Phát triển giáo dục Trung học phổ thông, Một số vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học ở trường Trung học phổ thông, Berlin - Hà Nội, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2010.

5. Đặng Vũ Hoạt (chủ biên), Lí luận dạy học đại học, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2004

6. Trần Thị Tuyết Oanh (chủ biên), Giáo trình Giáo dục học, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2005.

7. Phan Thị Hồng Vinh, Phương pháp dạy học Giáo dục học, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2007.