10 Tháng Mười Hai 2018

Hợp tác đào tạo

Nghĩ về nhân vật Chèo hiện đại

10 Tháng Chín 2018          119 lượt xem

            Bởi vì mê tiếng hát em/Anh tìm cô Tấm trong đêm hội chèo[i]Nhà thơ Dương Kỳ Anh đã viết như vậy khi được đến với đêm hội chèo xưa. Cái đêm hội hiếm hoi xuân thu nhị kỳ nơi làng quê nông thôn Việt Nam xưa, qua bao ngày tháng, vẫn chỉ là những sinh, đào, lão, mụ, hề… mà háo hức, rộn rã, ai ai cũng chờ đợi. Dẫu chẳng được sống trong không gian của đêm hội chèo xưa, nay xem chèo truyền thống giữa nhà hát hiện đại, đầy đủ tiện nghi mà vẫn thấy yêu biết bao những nhân vật cũ…

            Đành rằng đã phải qua rất nhiều đúc kết, gạn lọc để hàng trăm năm mới có một chữ Nghĩa của nàng Châu Long, một chữ Hiếu của Thị Phương, chữ Nhẫn của Thị Kính, chữ Nghĩa của Trinh Nguyên, và cả sự nông nổi đáng thương của Súy Vân, sự nổi loạn đáng trân trọng của Thị Màu… - những thân phận ẩn chứa được số phận người phụ nữ Việt Nam thời phong kiến.

            Nhắc vậy, để hiểu rằng nghệ thuật Chèo hiện đại đã xoay xở vô cùng khó khăn trước cái bóng quá lớn của những di sản quá khứ. Để nhớ rằng, đã bao nhiêu năm từ khi Chèo bước ra khỏi chiếu diễn giữa sân đình, đến giờ đã có được những nhân vật nào đáng nhớ, là niềm tự hào của nghệ thuật chèo hiện đại, chuyên nghiệp?

            Đã rất nhiều năm, nghệ thuật Chèo say sưa đắm mình với đề tài dân gian, lịch sử, dã sử… cùng với những nhân vật có sẵn vốn đã quá quen thuộc với người đời. Đành rằng viết về đề tài lịch sử, dân gian là để ôn cố tri tân, giúp khán giả trẻ hiểu thêm về lịch sử, về ông cha mình, nhưng điều này cũng chứng tỏ sự lúng túng của chèo. Phải chăng, lịch sử vẫn cứ mãi là lựa chọn an toàn, và rồi cứ mỗi kỳ hội diễn lại thêm một lần xướng tên những danh nhân lịch sử? Trong khi đó, đời sống hiện đại đầy biến cố, đổi thay, có cả bình an và bất trắc, con người hiện đại cũng đang rất cần sự chia sẻ của chèo nói riêng và nghệ thuật nói chung. Đến bao giờ để những điều hiện diện trên sân khấu chèo chính là hơi thở, cuộc sống của con người đương thời, là những vấn đề mà con người đương thời quan tâm? Trên sân khấu chèo hôm nay, sự hiện diện của nhân vật hiện đại vừa ít về số lượng và chưa được khẳng định về chất lượng. Hầu hết các nhân vật chèo hiện đại đều chưa đủ sức sống cùng với thời gian.

             Nhân vật chèo hiện đại là ai?

            Ngược dòng thời gian trở về Liên hoan Sân khấu Chèo đề tài hiện đại tại Thái Bình năm 2011 - nơi hội tụ các vở diễn về đề tài hiện đại để tìm kiếm nhân vật chèo hiện đại. Đó là Cát - con buôn trong Đất làng với mưu toan chiếm đoạt cả nghĩa trang để xây dựng khu công nghiệp. Nhưng Cát chưa tới tầm của một kẻ mánh lới, chụp giật, buôn bán bất động sản rồi trở nên giàu có, học đòi ăn chơi chốn nhà quê bây giờ. Nỗi bất hạnh của người phụ nữ hậu chiến như Hoài trong Thương nhớ trầu cau cũng không đập cùng một nhịp với phụ nữ hôm nay. Nỗi bất hạnh giống như cô đã hoàn toàn thuộc về quá khứ, vì con người hôm nay đã sống trong một xã hội khác, khi mà những thế lực có quyền như Phàm đã không dễ gì tước đoạt hạnh phúc của người khác như vậy. Nếu có thì cũng tinh vi hơn nhiều. Bi kịch của Hải - một chiến sĩ biên phòng trong lần vây bắt những kẻ nghiện hút ma tuý đã bị bọn chúng đánh cho ngất đi và tiêm cho một liều ma túy để rồi mắc nghiện phải trở về quê. Người xem đặt dấu hỏi, một chiến sĩ biên phòng chuyên làm nhiệm vụ chống ma túy như Hải lại không lường hết những hiểm nguy, không lẽ khi anh vô cớ mắc nghiện, đồng nghiệp cũng thờ ơ để phải ra khỏi ngành? Có thể nói, phần lớn các vở diễn tại Liên hoan chèo đề tài hiện đại thiếu hẳn những nhân vật có tính cách, số phận đủ sức thuyết phục, hội đủ tố chất của con người hiện đại, mang chứa hạnh phúc và cả nỗi buồn của con người hôm nay. Những áp lực mưu sinh và bi kịch của con người hiện đại chưa được thể hiện thành công trên sân khấu chèo hiện đại. Trong một số vở diễn khác, ta cũng bắt gặp đâu đó những thân phận đồng cảm được với khán giả đương thời như Diệu Lý (Đào lý một cành); nhân vật Sao (Bến nước đời người) và nhân vật Minh Nguyệt trong (Trăng khuyết). Đây là những nhân vật có số phận và tính cách rõ ràng, tuy thân phận và bi kịch của họ đã khác rất nhiều với phụ nữ hôm nay.

            Người xưa nói, đi xem hát chèo. Vâng, một cách nói tưởng như vô lý, nhưng rõ ràng, khán giả xưa đến với chèo là để nghe hát, xem diễn, xem mảng miếng của người sắp trò, chứ không ai đến với chèo chỉ để mong biết được nội dung câu chuyện. Tích chèo xưa, khán giả thuộc nằm lòng, thậm chí thuộc luôn cả làn điệu, nhưng họ vẫn đến với chèo là để được nghe hát, xem diễn, được cười hết mình với những vai Hề quen thuộc. PGS. Tất Thắng, nhà nghiên cứu chèo đã đúc kết rằng không có tiếng cười thì không thể thành chèo, nhân vật Hề từ lâu đã trở thành đặc sản không thể thiếu của nghệ thuật chèo. Cũng bởi thế, nhiều nghệ sĩ chèo đã gắn bó cả đời mình và thành danh với nhân vật Hề chèo như Mạnh Tuấn, Mạnh Phóng, Xuân Hinh, Quốc Trượng...

            Thế nhưng, đến với những vở diễn chèo về đề tài hiện đại hôm nay không thể gặp được tiếng cười hóm hỉnh, thâm thúy của Hề như những đêm chèo xưa. Tiếng cười của các vai Hề đã làm nên sức hấp dẫn khó cưỡng, trở thành một trong những nguyên nhân thôi thúc người nông dân xưa đến với nghệ thuật chèo. Nhưng vì lý do gì mà điều đó không còn được tiếp tục, để vở diễn chèo hôm nay căng thẳng, tìm kiếm được tiếng cười thật khó?

            Có thể nói rằng, các tác giả chèo hiện đại đã quá tập trung vào việc chuyển tải cốt truyện, tư tưởng… những mong chạm đến được những vấn đề bức xúc nhất, hot nhất của xã hội đương thời mà chưa dành sự quan tâm thỏa đáng cho nhân vật Hề. Đâu đó trong một số vở, Hề chỉ còn là một nhân vật lấp chỗ trống của một thói quen cũ khó bỏ mà thôi. Rõ ràng, áp lực đề tài hiện đại đã tác động rất lớn đến chèo, khiến chèo đánh mất đi một trong những thành tố cơ bản, cốt yếu mang tính bản sắc của riêng mình.

           Hơn thế nữa, muốn có nhân vật chèo hiện đại đúng nghĩa thì nghệ thuật biểu diễn nhân vật chèo hiện đại cần phải được quan tâm đúng mực. Nhân vật chèo hiện đại không thể diễn với những bước đi của nhân vật thư sinh trong chèo truyền thống, càng không thể nói bằng ngôn ngữ cách điệu, ý tứ xa xôi của con người ở thế kỷ trước. Thực tế đã chứng minh rằng, lối biểu diễn khoa trương, cách điệu của chèo truyền thống đã không còn phù hợp với nhân vật chèo hiện đại. Thế nhưng, chúng ta đã chuẩn bị được gì cho nhân vật chèo hiện đại khi mà trong nhiều vở diễn đã xuất hiện nhân vật quan chức hiện đại vẫn bước những bước đi như anh thư sinh Lưu Bình, Thiện Sĩ ngày xưa. Một bà mẹ Việt Nam anh hùng lại có những bước đi và chuyển động hình thể giống như nhân vật Súy Vân của chèo truyền thống? Phải chăng chúng ta chưa chuẩn bị được tâm thế biểu diễn chèo hiện đại cho diễn viên - nhất là các diễn viên trẻ khiến các em chưa thoát khỏi các vai mẫu ở trường để nhập thân vào các nhân vật chèo hiện đại?

           Xem vở diễn chèo về đề tài hiện đại hôm nay, vẫn cứ mong ngóng một nhân vật chính có số phận, tính cách như nhân vật chèo xưa để người ta có thể vui, buồn cùng nhân vật. Qua nhiều vở diễn, vẫn chưa thể tìm thấy hạt nhân đủ để gạn lọc, đúc kết, rồi theo cùng năm tháng, đến nhiều thế kỷ sau nữa, khán giả có thể nhìn lại và thấu hiểu thân phận con người hiện đại cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, mà phía sau nó là cả đời sống lịch sử, văn hóa, chính trị… mà có thể không sách vở, giấy mực nào ghi hết được. Đành rằng, đã phải đúc kết đến hàng trăm năm và với bao công sức, mồ hôi của biết bao thế hệ mới có được những Thị Màu, Châu Long, Trinh Nguyên, Suý Vân, Cả Sứt… Nhưng hẳn nhiên, xuất phát điểm của thành công đó cần phải có một hạt nhân, một chút “Bột” nào đó, để đời nối đời gột nên “Hồ”, cho người xem hôm nay xúc động, chia sẻ và cảm thông.

            Sáng tạo nhân vật chèo hiện đại là thách thức rất lớn đối với người nghệ sĩ. Bởi vì, từ đặc trưng của mình, nghệ thuật chèo không thể ôm đồm mọi vấn đề của đời sống, cũng như không tham vọng phản ánh được tất cả mọi con người có trong đời sống. Khán giả cũng không đến với chèo để nhận biết con người và xã hội hiện đại, vì báo chí cập nhật hằng ngày, nhanh chóng, đầy đủ và chính xác hơn nhiều. Khán giả hôm nay đến với sân khấu, với nghệ thuật chèo là để tìm ở đó sự chiêm nghiệm, sẻ chia với những số phận, những cuộc đời… qua đó, gợi cho khán giả những trăn trở, nghĩ suy từ những sự kiện chỉ là cái cớ ấy, để thấy tin yêu hơn cuộc sống, tin yêu con người hơn, rồi khi ra khỏi nhà hát, thấy vững vàng hơn trên đôi chân của chính mình.

             Nghệ thuật chèo đề tài hiện đại cần xây dựng được những số phận, tính cách, những nhân vật điển hình và những hoàn cảnh xã hội điển hình. Cái điển hình đó phải hài hòa trong đặc trưng nghệ thuật của chèo với những làn điệu, lớp trò đủ sức cuốn hút người xem. Có lẽ chúng ta đang gán cho chèo những nghĩa vụ quá lớn, chúng ta cứ thích hoành tráng, phô trương, cốt truyện hấp dẫn, tư tưởng sâu sắc… trong khi chèo sinh ra từ nơi thôn dã, vốn chỉ thích hợp với những gì giản dị, gần gũi. Và bởi thế, chúng ta không chỉ xa rời khán giả, mà ngày còn xa cả chính chèo!

           Thay cho lời kết:

           Để xây dựng thành công nhân vật chèo hiện đại trên sân khấu hôm nay cần có sự kết hợp hài hòa giữa lý luận và thực tiễn, giữa đào tạo và thực hành nghề nghiệp.

          Về công tác đào tạo, trong quá trình học tập tại trường, sinh viên sẽ được học những kỹ năng biểu diễn cơ bản trên cơ sở các vai mẫu truyền thống của nghệ thuật chèo. Điều này giúp sinh viên nắm vững những kỹ năng cơ bản của nghệ thuật biểu diễn chèo, tuy nhiên cũng khiến các em bị lệ thuộc khi sáng tạo nhân vật chèo hiện đại. Để khắc phục điều này, nhiều cơ sở đào tạo đã lựa chọn vở diễn hiện đại để dàn dựng tác phẩm tốt nghiệp, giúp sinh viên được tiếp cận, hóa thân vào nhân vật chèo hiện đại. Tuy nhiên, những sáng tạo này phần lớn phụ thuộc vào kinh nghiệm, sự truyền thụ của giảng viên mà chưa có được những đúc kết về lý luận biểu diễn./.

TS. Phạm Việt Hà

 

 


[i] Đường trường phải chiều, Trần Đình Ngôn, NXB Sân khấu, H.1993, Tr7.