29 Tháng Mười Một 2020

Chương trình đào tạo

THỰC TRẠNG SÂN KHẤU VIỆT NAM HÔM NAY

03 Tháng Mười Hai 2018          1309 lượt xem

Việt Nam có một nền nghệ thuật sân khấu được hình thành từ rất sớm với nhiều thể loại phong phú. Ở mỗi giai đoạn lịch sử, nghệ thuật sân khấu đều có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, dựng nước và giữ nước.

Giai đoạn 1945-1975 khi cả đất nước dồn sức cho hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ giải phóng dân tộc thì sân khấu đã tham gia trực tiếp và là vũ khí đấu tranh chính trị, đấu tranh giải phóng dân tộc. Nghệ thuật sân khấu giai đoạn này đã hoàn thành sứ mệnh đi sâu, đi sát phục vụ nhiệm vụ chính trị, phản ánh và động viên kịp thời toàn dân đi theo cách mạng. Tuy nghệ thuật sân khấu giai đoạn 1945-1975 không để lại nhiều tác phẩm có giá trị lâu bền về mặt nghệ thuật, nhưng đã đặt một nền tảng vững chắc cho nền sân khấu chuyên nghiệp Việt Nam sau này.

Từ năm 1975-1986, đất nước trải qua một thời kỳ lịch sử phức tạp, cả dân tộc đứng trước những thách thức khách quan lớn, xã hội có sự phân tầng về đẳng cấp, về hưởng thụ, về quan niệm sống, một số cán bộ tha hóa, mỗi cá nhân đều bị chi phối trong một bộ máy quản lý nhà nước vừa cồng kềnh vừa quan liêu. Sân khấu trở lại đề tài yêu nước đánh giặc, phản ánh tinh thần hòa hợp dân tộc. Đã xuất hiện những tác phẩm phản ánh hơi thở của cuộc sống hiện đại, dũng cảm phê phán những cán bộ bị tha hóa, phản ánh trung thực bản chất xã hội trong giai đoạn chuyển biến từ chiến tranh sang hòa bình và phát triển kinh tế, xây dựng đất nước.

Những năm 80 của thế kỷ XX, sân khấu Việt Nam thực sự thăng hoa với rất nhiều vở diễn xuất sắc, phản ánh chân thực hiện thực cuộc sống như Nhân danh công lý (Võ Khắc Nghiêm - Doãn Hoàng Giang), Tôi và chúng ta (Lưu Quang Vũ), Hồn Trương Ba da hàng thịt (Lưu Quang Vũ), Mùa hè ở biển (Xuân Trình)...

Tuy nhiên, sau giai đoạn phát triển rực rỡ đó, nghệ thuật sân khấu đã dần đi xuống, thiếu vắng dần những tác phẩm sâu sắc về nội dung và ấn tượng về mặt nghệ thuật. Rất nhiều tác phẩm nhàn nhạt ra đời, diễn một vài đêm cho đủ chỉ tiêu rồi đóng vở. Phần lớn các đơn vị nghệ thuật chỉ dựng vở và đi biểu diễn theo chỉ tiêu và kinh phí được giao chứ không thể tự bán vé, kinh doanh sản phẩm của mình. Những đơn vị không may mắn có được bầu sữa bao cấp của Nhà nước, phải tự bươn chải thì có cách thích nghi, tồn tại riêng, đó là chiều theo thị hiếu công chúng và chính khán giả đã quyết định đến sự tồn tại của đơn vị nghệ thuật đó.

Xét một cách toàn diện, nghệ thuật sân khấu hôm nay đang có vấn đề ở mọi khâu, mọi quy trình sáng tạo, từ đội ngũ tác giả, đạo diễn đến diễn viên…

Về đội ngũ tác giả

Tác giả chính là những người đặt nền móng sáng tạo đầu tiên cho một tác phẩm sân khấu, là người tạo ra chất “bột” quan trọng để trên cơ sở đó người đạo diễn và người diễn viên “gột nên hồ”. Nếu lực lượng này đông về số lượng và vững về chất lượng thì sẽ là cơ sở vững chắc cho một nền sân khấu phát triển. Thế nhưng, đội ngũ tác giả sân khấu của chúng ta hiện nay không chỉ thiếu về số lượng mà còn yếu về chất lượng.

Về đội ngũ tác giả chèo, sau những tên tuổi của Trần Huyền Trân, Hàn Thế Du, Tào Mạt… thì các tác giả Hoài Giao, Trần Đình Ngôn đã có sự kế tụng xứng đáng. Tác phẩm và tài năng của họ đã được đồng nghiệp thừa nhận và đánh giá cao. Tuy nhiên, sau họ, tác giả trẻ hôm nay chưa có tên tuổi mới nào khẳng định được mình.

Sự hiếm hoi này không phải tại chúng ta không quan tâm đến công tác đào tạo. Trong 10 năm trở lại đây, Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội đã có tới 3 khóa Biên kịch kịch hát dân tộc ra trường, nhưng vẫn chưa có tên tuổi biên kịch trẻ nào được khẳng định. Biên kịch kịch hát dân tộc là công việc vô cùng khó mà không ai dám chủ quan cho rằng cứ học là làm được. Bên cạnh năng khiếu, công sức đào tạo còn có cả tâm huyết và sự hy sinh rất lớn của người làm nghề mới hy vọng có thành công, cống hiến được cho ngành. Tuy nhiên, nghề chơi cũng lắm công phu và đầy những thử thách nghiệt ngã, không có đơn vị nghệ thuật nào dám đặt cược số phận mình vào những cây bút trẻ. Đến với các liên hoan, hội diễn, đơn vị nào cũng cần có huy chương, và họ đặt niềm tin lên các cây bút lão làng cũng là điều dễ hiểu. Tác giả trẻ ra trường nhiều năm không có cơ hội khẳng định mình đành ngậm ngùi đi tìm một công việc khác và thời gian, gánh nặng mưu sinh đã làm phai nhạt dần ước mơ thuở nào. Nghệ thuật chèo vì thế luôn ở trong tình trạng thiếu tác giả.

Cũng giống như nghệ thuật Chèo, đội ngũ tác giả của Tuồng từ sau những tên tuổi như Tống Phước Phổ, Xuân Yến, Đoàn Thanh Ái… chưa thấy xuất hiện cây bút trẻ nào. Gánh nặng kịch bản Tuồng hiện nay dồn lên đôi vai nhà biên kịch Tuồng gần đến tuổi nghỉ hưu là Đoàn Thanh Tâm của Nhà hát Tuồng Đào Tấn. Đoàn Thanh Tâm có thể coi là cây bút duy nhất chuyên viết Tuồng hiện nay.

Với nghệ thuật Cải lương tình trạng cũng không khả quan hơn. Người viết kịch bản sung sức nhất của cải lương miền Nam hiện nay là Hoàng Song Việt (Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang) và ở miền Bắc có Triệu Trung Kiên (Nhà hát Cải lương Việt Nam). Cả hai tác giả này đều còn trẻ và còn nhiều cơ hội cống hiến. Tuy nhiên, chỉ với hai người không thể nào gồng gánh trên vai cả sự nghiệp cải lương của nước nhà.

Tác giả kịch nói, ngoài thế hệ đã có đóng góp nhiều cho kịch như Nguyễn Khắc Phục, Nguyễn Đình Thi, Triệu Huấn, Tạ Xuyên, Lê Quý Hiền… đến nay có người đã mất, có người đã ở tuổi về hưu. Tác giả trẻ chưa thấy xuất hiện tên tuổi nào, cho dù trong 10 năm trở lại đây Khoa Sân khấu Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội đã có 3 lớp Biên kịch Sân khấu ra trường. 

Đội ngũ tác giả quá hiếm hoi như vậy đã dẫn đến tình trạng thiếu kịch bản trầm trọng trong sân khấu những năm gần đây. Việc thiếu kịch bản cũng dẫn đến tình trạng có đơn vị nghệ thuật phải tìm dựng những kịch bản của nước ngoài hoặc những kịch bản cũ…

Trên thực tế, Nhà nước ta đã có sự đầu tư khá lớn cho việc phát triển đội ngũ tác giả sân khấu. Hiện nay, số lượng hội viên Hội nghệ sĩ sân khấu là tác giả khoảng 150 người. Hằng năm, các tác giả này đều được tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng sáng tác dưới hình thức trại sáng tác. Hội Nghệ sĩ sân khấu còn tổ chức các cuộc thi sáng tác kịch bản và trao giải hằng năm nhằm khuyến khích, động viên các tác giả gắn bó và sáng tác nhiều hơn cho sân khấu. Dù vậy, những tên tuổi tác giả thực sự đứng vững được trong làng sân khấu rất ít và thiếu kịch bản đã trở thành căn bệnh kinh niên của sân khấu.

Về đội ngũ đạo diễn

Khác với tác giả, đạo diễn là người lý giải, người tạo ra BỘI SỐ kịch bản, người làm cho ý tưởng của tác giả trở thành hiện thực, trở thành những gì cụ thể diễn ra trên sân khấu trước mắt người xem. Công việc của đạo diễn là chỉ huy, điều khiển cả một tập thể từ diễn viên, họa sĩ, nhạc sĩ… cho đến những người phục vụ hậu đài… sử dụng mọi khả năng kỹ thuật, nghệ thuật của tất cả mọi ngành, mọi khuynh hướng để tạo ra một chỉnh thể theo ý của mình là VỞ DIỄN. Đạo diễn là người cụ thể hóa tất cả những gì còn trừu tượng ở sân khấu, người thể hiện những tìm kiếm nghệ thuật, người tạo nên những quy luật logic tự nhiên của hành động nhân vật, người tổ chức không gian và thời gian diễn xuất, điều chỉnh các thái độ, bố cục các cấu trúc trang trí, âm thanh, ánh sáng, tạo ra ý nghĩa cho từng chi tiết của hành động kịch… Tuy đạo diễn không nói với khán giả bằng lời kịch như tác giả, nhưng công việc của đạo diễn, khả năng sáng tạo của anh ta đã hòa tan vào hình tượng nhân vật mà anh ta đã xây dựng nên trong sự hài hòa của vở diễn.

Tuy nhiên, với sân khấu Việt Nam hiện nay thì điều đó chỉ còn là lý thuyết. Những tên tuổi quen thuộc như Doãn Hoàng Giang, Lê Hùng… gần như gánh trọng tránh định hướng nghệ thuật cho hầu hết các đơn vị nghệ thuật. Bao nhiêu năm oằn lưng gánh vác sứ mệnh, đến giờ những đạo diễn lão làng này dường như cũng mệt mỏi, lặp lại chính mình. Mỗi dịp liên hoan, hội diễn thì bằng sức nóng từ “thương hiệu” của mình, những đạo diễn này làm không hết việc, chạy sô đến gần 10 vở diễn trong một liên hoan. 

Sự thiếu hụt đội ngũ đạo diễn trẻ không phải do chúng ta không quan tâm đến việc đào tạo đạo diễn cho sân khấu. Hiện nay, số lượng đạo diễn có bằng đại học trong nước và ngoài nước khoảng hơn 100 người, nhưng trên thực tế, quá nửa trong số này chưa bao giờ được làm công việc của người đạo diễn. Thực trạng này xuất phát từ hai nguyên nhân:

Thứ nhất, các đơn vị nghệ thuật thường chọn giải pháp an toàn là mời các đạo diễn có tên tuổi để dễ nhận được sự đồng ý của cấp trên, đồng thời tranh thủ sự ảnh hưởng của tên tuổi vị đạo diễn đó hy vọng tìm kiếm huy chương trong các liên hoan, hội diễn. Vài năm một kỳ liên hoan, hội diễn mà lãnh đạo đoàn lại mời những cây đại thụ về dựng vở thì những đạo diễn trẻ sẽ không thể có được cơ hội làm nghề.

Thứ hai, trong số hơn 100 đạo diễn kể trên, không ít người trong số đó lựa chọn đi học để giải quyết chính sách mà không cần biết đến tài năng, sở trường của mình nên bằng cấp thì có nhưng lại không thể làm nghề. Một số khác thì dựng được vở nhưng không để lại dư âm gì. Kết quả này đã vô tình đẩy thêm trách nhiệm lên vai các đạo diễn gạo cội.

Về đội ngũ diễn viên                       

Diễn viên chính là người cụ thể hóa những ý tưởng sáng tạo của tác giả và đạo diễn trên sân khấu. Có thể nói rằng diễn viên chính là người mang trên mình bộ mặt thể chất của cả một nền sân khấu. Nghệ thuật sân khấu Việt Nam từng ghi nhận nhiều gương mặt diễn viên tài hoa, tâm huyết, đã có những đóng góp rất lớn cho sự phát triển của ngành như Đào Mộng Long, Trọng Khôi, Trần Tiến, Mỹ Dung, Nguyệt Ánh… (Kịch nói); Mẫn Thu, Hòa Bình, Đàm Liên… (Tuồng); Dịu Hương, Thanh Trầm, Thu Huyền… (Chèo); Minh Vương, Thanh Tuấn, Lệ Thủy, Bảo Quốc… (Cải lương); Lệ Thi (Bài chòi); Hồng Lựu (Kịch hát dân ca)…

Diễn viên sân khấu hôm nay, nhất là diễn viên trẻ ngành sân khấu dân tộc ở khu vực phía Bắc đang phải đối diện với rất nhiều khó khăn, thử thách để có thể gắn bó với nghề. Thu nhập của diễn viên còn thấp bên cạnh đó còn thiếu ổn định, cơ hội để cống hiến không nhiều, nhiều diễn viên trẻ phải lựa chọn đi làm thêm ở bên ngoài để tiếp tục nuôi dưỡng đam mê nghệ thuật. Nhìn một cách tổng quát thì nghệ thuật sân khấu Việt Nam hôm nay đang phải đối diện với rất nhiều khó khăn ở các quy trình sáng tạo nên tác phẩm. Những khó khăn này đã ảnh hưởng lớn đến đời sống sân khấu nước nhà, là nguyên nhân khiến nghệ thuật sân khấu chưa thể thoát khỏi thực trạng thưa vắng khán giả.

                                                                                                                                                           HẢI ÂU