19 Tháng Mười Một 2017

Sách, giáo trình, tài liệu tham khảo

Bấm để xem ảnh lớn

Hóa trang sân kháu tuồng

Chủ biên: Đoàn Thị Tịnh
Nhà xuất bản: Mỹ thuật
Năm xuất bản: 2015

MỞ ĐẦU

Nhiều nhà sân khấu thế giới và trong nước đều đã thừa nhận vẻ độc đáo của nghệ thuật tuồng truyền thống Việt Nam (mà tên cúng cơm của nó là Hát Bội1). Không những nó độc đáo so với sân khấu truyền thống phương Tây, mà còn độc đáo so với cả sân khấu truyền thống châu Á. Một trong những nét độc đáo đó là nghệ thuật hoá trang.

Hoá trang trong tuồng truyền thống mang nhiều dấu vết của loại mặt nạ vẽ. Dấu vết nghệ thuật hoá trang kiểu mặt nạ đậm đặc nhất là ở Bình Định, có lẽ do bàn tay bảo tồn của hậu tổ Đào Tấn2. Kiểu hoá trang này là để chừa da thật vùng quanh mắt không đánh phủ màu, nên trông tựa như hình thức mặt nạ đeo.

Mặc dù trong quá trình giao lưu văn hoá, nhất là với Trung Hoa, nghệ thuật hoá trang của các nghệ sĩ tuồng trên cả nước ta hiện nay có một số nét vẽ khác nhau theo từng lưu phái như tuồng Quảng Nam, Huế, Hà Nội; ở Nam Bộ tuy có chút pha tạp đi nữa, thì nó vẫn nằm trong sự tương đồng của cách hoá trang dấu vết mặt nạ tuồng truyền thống Việt Nam, phân biệt khá rõ với hoá trang hý kịch Trung Hoa.

Một nguyên nhân mang tính dị biệt đó là trước kia, diễn viên tuồng, sau đôi lần được các thầy chỉ bảo cách vẽ mặt nhân vật thì phải tự hoá trang để ra biểu diễn chứ không nhờ hoạ sĩ nào khác. Người diễn viên trở thành người hoạ sĩ ẩn danh và do đó hoá trang trong tuồng truyền thống cũng mang cá tính của nghệ sĩ diễn viên. Vì diễn viên tự hoá trang nên có thể một nhân vật mà nhiều diễn viên cùng một thời, cùng một địa phương, thậm chí cùng một đơn vị nghệ thuật, hoá trang chưa chắc đã tuyệt đối như nhau. Vì rằng mọi người ghi nhận những ấn tượng của một thực tế khách quan bằng cảm xúc khác nhau và thể hiện nó bằng tài nghệ của riêng mình. Tuy vậy các mặt nhân vật hoá trang lại cũng theo một quy chuẩn nhất định. Vì mọi người đã sáng tạo trên cơ sở cội nguồn chung về mảng màu và đường nét. Ví dụ: nhân vật Tạ Ôn Đình là một tướng phản (tuồng Sơn Hậu) trong mô hình hoá trang mặt trắng (trắng mốc). Diễn viên tuồng Bình Định, diễn viên tuồng Bắc, diễn viên tuồng Huế, diễn viên tuồng Nam Bộ có đôi chỗ khác nhau về đường nét vẽ, "khoa trương, cách điệu" nhưng hết thảy nền mặt phải đánh màu trắng, vẽ nét màu đen chứ không được lẫn sang các mô hình nhân vật khác.

Trong cuộc sống nhân dân ta có thói quen, khi nói với nhau về một người nào đó thì hay bắt đầu tả hình dạng rồi mới giới thiệu đến lịch sử lý lịch. Người ta gọi là "trông mặt mà bắt hình dong" hay "gò má làm khá con người" và thường lưu truyền: "người trung mặt đỏ, đứa nịnh râu còi" hay "râu ria lông ngực là tôi phản thần". Cái ấn tượng về con người ấy vào cả trong hoá trang tuồng truyền thống nên khi hoá trang xong, diễn viên bước ra sân khấu thì khản giả đã biết đó là vai trung hay vai nịnh. Ở các tác phẩm nghệ thuật như tượng Phật trong các chùa chiền, hình ảnh các ông thần Thiện, Ác nơi đình miếu cũng là một phần kho tàng tư liệu nghệ thuật hoá trang tuồng. Các bức hoạ Trung Quốc như "Đào Viên kết nghĩa", nhân vật Quan Công dung mạo "mày tằm, mắt phụng, râu rồng" (tằm mi phụng nhãn xích diện long tu). Thần sắc nghiêm túc oai phong râu đen 5 chòm. Trương Phi: cốt lộ mẻ hàm, mặt đen, bộ râu quai nón, đã ảnh hưởng khá sâu sắc trong hoá trang tuồng truyền thống Việt Nam. So với những nét mang cảm nhận tính cách nhân vật riêng của diễn viên thì những nét giống nhau nhiều hơn. Nó là đại đồng, không chỉ được diễn viên biểu hiện nhân vật tuồng chấp nhận mà cả nhân dân những người thưởng thức nghệ thuật biểu diễn tuồng cũng chấp nhận. Do đó, chúng tôi xin được giới thiệu những mẫu hình hoá trang mặt nạ tuồng trên cả 3 miền đất nước để thấy được tính chất "mở" độc đáo của các mô hình hoá trang mặt nạ trong sân khấu tuồng truyền thống Việt Nam.

Cuốn sách “Hoá trang mặt nạ tuồng”, chúng tôi coi là bước đầu tập hợp giới thiệu với độc giả một số mô hình hoá trang nhân vật tiêu biểu của sân khấu tuồng truyền thống nhằm góp phần nhận diện một trong những hình thức hoá trang của các loại hình sân khấu, để phân biệt đó là tuồng hay chèo, cải lương, kịch nói v.v… Nhân đây chúng tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới Nhà xuất bản Mỹ thuật, NSND Võ Sĩ Thừa, NSƯT Hưng Quang, Nhà nghiên cứu Mịch Quang, NSND Mẫn Thu, NSND Hoàng Khiềm, Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hồng, NSƯT La Cháu, Nghệ sĩ Tám Toàn, Nghệ sĩ Châu Thuận và các đoàn nghệ thuật tuồng trong cả nước đã giúp đỡ chúng tôi biên soạn cuốn sách này. Chúng tôi mong nhận được những ý kiến đóng góp để sau đây chính bản thân người viết cuốn sách này hoặc các tác giả nào khác có thể tiếp tục bổ sung hoàn chỉnh, nâng cao thành những công trình mang tính lý luận sâu hơn.

Tác giả

Nội dung đính kèm:
  1. Hóa trang sân kháu tuồng.rar

Văn hóa Nam Bộ qua cái nhìn của Sơn Nam

Chủ biên:Võ Văn Thành
NXB:Nxb Trẻ
Năm xuất bản:2015
chi tiết

Nữ nghệ sĩ tạo hình Việt Nam

Chủ biên:Nhà Xuất bản Mỹ thuật
NXB:Mỹ thuật
Năm xuất bản:2014
chi tiết

Gốm Việt Nam - Kỹ thuật và nghệ thuật

Chủ biên:Trấn Khánh Chương
NXB:Mỹ thuật
Năm xuất bản:2014
chi tiết

Mỹ thuật với biển đảo quê hương

Chủ biên:Nhà Xuất bản Mỹ thuật
NXB:Mỹ thuật
Năm xuất bản:2014
chi tiết